Câu hỏi: Sau khi phát hiện một bệnh dịch, các chuyên gia y tế ước tính số người nhiễm bệnh kể từ ngày xuất hiện bệnh nhân đầu tiên đến ngày thứ t là G(t) = 45t² − t³. Nếu xem G′(t) là tốc độ truyền bệnh (người/ngày) tại thời điểm t thì tốc độ truyền bệnh lớn nhất sẽ vào ngày thứ bao nhiêu?
- A. 25
- B. 30
- C. 20
- D. 15
Đáp án đúng là D. 15. Đạo hàm của số người nhiễm bệnh là G′(t) = 90t − 3t², một tam thức bậc hai có giá trị lớn nhất tại t = 15, nên tốc độ truyền bệnh đạt mức cao nhất vào ngày thứ 15 kể từ khi xuất hiện bệnh nhân đầu tiên.

Câu hỏi: Một chiếc đèn tròn được treo song song với mặt phẳng nằm ngang bởi ba sợi dây không dãn xuất phát từ điểm O trên trần nhà và lần lượt buộc vào ba điểm A, B, C trên đèn tròn sao cho các lực căng F₁, F₂, F₃ trên mỗi dây OA, OB, OC đôi một vuông góc với nhau và |F₁| = |F₂| = |F₃| = 10 N. Tính trọng lượng của chiếc đèn tròn đó.
- A. 1000
- B. 10√3
- C. 30
- D. 10/√3
Đáp án đúng là B. 10√3. Ba lực căng vuông góc từng đôi một và cùng độ lớn 10 N, nên hợp lực của chúng có độ lớn bằng √(10² + 10² + 10²) = 10√3 N; đèn cân bằng nên trọng lượng đúng bằng độ lớn hợp lực này.
Vì sao tốc độ truyền bệnh lớn nhất vào ngày thứ 15
Bài toán yêu cầu cực đại hóa chính hàm G′(t), không phải hàm G(t). Đây là điểm mấu chốt phân biệt lời giải đúng với lời giải sai.
- Tính đạo hàm của hàm số người nhiễm: G′(t) = (45t² − t³)′ = 90t − 3t².
- Tìm điểm tới hạn của G′ bằng cách cho đạo hàm của nó bằng 0: G″(t) = (90t − 3t²)′ = 90 − 6t; G″(t) = 0 ⇒ t = 15.
- Kiểm tra đó là cực đại: G‴(t) = −6 < 0, tức đạo hàm của G′ âm tại mọi t, nên G′ đổi từ tăng sang giảm khi qua t = 15 và đạt cực đại tại đó.
Cách kiểm tra nhanh khác là biến đổi G′(t) = 90t − 3t² = 675 − 3(t − 15)². Vì 3(t − 15)² ≥ 0 nên G′(t) ≤ 675, dấu bằng xảy ra khi và chỉ khi t = 15. Tốc độ truyền bệnh cao nhất là 675 người/ngày vào ngày thứ 15 kể từ khi xuất hiện bệnh nhân đầu tiên.
Vì sao các phương án 25, 30, 20 sai
Phương án B (30) là phương án dễ nhầm nhất, vì 30 là nghiệm của G′(t) = 0 chứ không phải nghiệm của G″(t) = 0. Cho G′(t) = 90t − 3t² = 3t(30 − t) = 0 ta được t = 0 hoặc t = 30, nhưng đó là lúc tốc độ truyền bệnh bằng 0 — tức số người nhiễm G(t) đạt cực đại (dịch đã đi qua đỉnh và không còn lây thêm), hoàn toàn ngược với yêu cầu “tốc độ truyền bệnh lớn nhất”.
Phương án A (25) và C (20) không phải nghiệm của phương trình nào trong quá trình giải đúng: chúng không làm G″(t) = 0 (nghiệm duy nhất là 15) và cũng không làm G′(t) = 0 (hai nghiệm là 0 và 30). Đây là các giá trị nhiễu, thường được chọn khi thí sinh tính nhầm hệ số khi đạo hàm hoặc nhầm giữa “ngày dịch bùng phát mạnh nhất” với các mốc thời gian khác của bài.
Chỉ phương án D (15) thỏa đúng cả hai điều kiện: là điểm tới hạn của G′ và là điểm G′ đạt cực đại.
Vì sao trọng lượng chiếc đèn tròn bằng 10√3 N
Chiếc đèn nằm cân bằng dưới tác dụng của bốn lực: ba lực căng F₁, F₂, F₃ hướng từ đèn lên điểm O và trọng lực P hướng xuống. Điều kiện cân bằng cho F₁ + F₂ + F₃ + P = 0, suy ra vectơ trọng lực có độ lớn bằng độ lớn hợp lực của ba lực căng.
Ba vectơ F₁, F₂, F₃ đôi một vuông góc nên chúng đóng vai trò như ba cạnh góc vuông của một hình hộp chữ nhật, còn hợp lực là đường chéo của hình hộp đó. Áp dụng định lý Pythagoras mở rộng cho không gian ba chiều:
- |F₁ + F₂ + F₃|² = |F₁|² + |F₂|² + |F₃|² (nhờ tính vuông góc từng đôi, các tích vô hướng chéo đều bằng 0).
- Thay số: |P|² = 10² + 10² + 10² = 300.
- |P| = √300 = 10√3 ≈ 17,32 N.
Kết quả 10√3 N nhỏ hơn 30 N vì ba lực không cùng phương: chúng “chia nhau” theo ba hướng khác nhau nên hợp lực nhỏ hơn tổng độ lớn cộng lại, nhưng vẫn lớn hơn mỗi lực riêng lẻ.
Vì sao 1000, 30 và 10/√3 sai
Phương án C (30) là bẫy cộng độ lớn như cộng số thường: 10 + 10 + 10 = 30. Phép cộng này chỉ đúng khi ba lực cùng phương, cùng chiều; ở đây chúng vuông góc từng đôi một nên phải cộng vectơ.
Phương án A (1000) xuất phát từ việc lập phương độ lớn (10³ = 1000) thay vì bình phương rồi lấy căn, hoặc nhầm công thức đường chéo hình hộp. Đơn vị cũng cho thấy kết quả này vô lý: trọng lượng 1000 N tương ứng khối lượng khoảng 100 kg, không thể là một chiếc đèn treo trần.
Phương án D (10/√3 ≈ 5,77 N) là kết quả của phép chia thay vì khai căn tổng bình phương; nó nhỏ hơn cả một lực căng riêng lẻ, điều không thể xảy ra vì hợp lực của ba lực cùng chiều “nâng” phải lớn hơn từng lực thành phần khi chiếu lên phương thẳng đứng. Phương án B là đáp án duy nhất khớp cả công thức lẫn đơn vị.
Hệ thống kiến thức liên quan
Hai bài tập trên cùng nằm trong chương ứng dụng đạo hàm và vectơ trong không gian, nên cần nắm chắc các ý sau.
- Ý nghĩa đạo hàm: nếu G(t) là số người nhiễm lũy kế theo ngày thì G′(t) là tốc độ thay đổi tức thời, tức số ca mới mỗi ngày. Cực đại của G′ là lúc dịch lây lan nhanh nhất, khác với cực đại của G là lúc tổng số người nhiễm nhiều nhất.
- Quy trình tìm cực trị của một hàm: tính đạo hàm, giải phương trình đạo hàm bằng 0 để tìm điểm tới hạn, rồi xét dấu đạo hàm bậc cao hơn hoặc lập bảng biến thiên để kết luận cực đại hay cực tiểu. Khi hàm cần cực trị là G′ thì phải đạo hàm G′ thành G″.
- Điều kiện cân bằng của chất điểm: tổng các lực tác dụng bằng vectơ không. Với hệ ba lực căng và trọng lực, hợp lực của ba lực căng phải cân bằng với trọng lực.
- Tổng hợp vectơ vuông góc: nếu các vectơ đôi một vuông góc thì bình phương độ lớn hợp lực bằng tổng bình phương các độ lớn thành phần. Trong mặt phẳng có hai vectơ vuông góc, công thức rút về dạng Pythagoras quen thuộc.
Mẹo nhận diện nhanh dạng câu hỏi tương tự
Với câu hỏi “tốc độ truyền bệnh lớn nhất”, hãy đọc kỹ chữ “tốc độ”: nếu đề cho hàm lũy kế G(t) và hỏi tốc độ, phải đạo hàm một lần rồi đi tìm cực đại của hàm mới — tức giải G″(t) = 0. Nếu đề hỏi “số người nhiễm nhiều nhất” thì mới giải G′(t) = 0. Chỉ cần phân biệt hai câu chữ này là tránh được bẫy 30.
Với bài tổng hợp lực, hãy đếm số lực và kiểm tra chúng có cùng phương không. Cùng phương thì cộng đại số; vuông góc từng đôi trong không gian thì dùng căn của tổng bình phương; lệch nhau một góc bất kỳ thì dùng quy tắc hình bình hành. Một mẹo kiểm tra kết quả: hợp lực của các lực không cùng phương luôn nhỏ hơn hoặc bằng tổng độ lớn, và nếu các lực cùng chiều nâng vật thì hợp lực phải lớn hơn từng lực thành phần.

