Câu hỏi: Đơn vị nào được dùng để đo cường độ âm thanh?
- A. Celsius
- B. Pascal
- C. Decibel
- D. Lumen
Đáp án đúng là C. Decibel. Cường độ âm thanh được đo bằng decibel (dB), một đơn vị logarit thể hiện tỉ lệ giữa cường độ âm đo được với cường độ âm chuẩn. Ba phương án còn lại là đơn vị của những đại lượng vật lý hoàn toàn khác.

Vì sao Decibel là đáp án đúng
Cường độ âm thanh là đại lượng vật lý biểu thị mức năng lượng âm thanh truyền qua một đơn vị diện tích trong một đơn vị thời gian. Âm thanh là sóng cơ lan truyền trong môi trường vật chất, mang theo năng lượng, và phần năng lượng ấy truyền qua mỗi mét vuông mỗi giây chính là điều mà đại lượng này mô tả.
Đơn vị dùng để đo là decibel, kí hiệu dB. Điểm cần nắm là decibel không phải đơn vị tuyến tính như mét hay ki-lô-gam: đây là đơn vị logarit, thể hiện tỉ lệ giữa cường độ âm được đo và một cường độ âm chuẩn. Cụ thể, mức cường độ âm được tính bằng công thức L(dB) = 10·lg(I/I₀), trong đó I là cường độ âm đo được còn I₀ là cường độ âm chuẩn, thường lấy ở ngưỡng nghe được của tai người.
Vì sao phải dùng thang logarit? Vì tai người cảm nhận độ to nhỏ của âm theo cấp số nhân, không theo cấp số cộng, trong khi năng lượng âm thanh biến thiên trên một dải rất rộng. Nếu dùng đơn vị tuyến tính, con số sẽ rất cồng kềnh và khó phản ánh đúng cảm giác nghe. Thang decibel nén dải đó lại, nhờ vậy mới có những giá trị quen thuộc như 0 dB (ngưỡng nghe) cho tới khoảng 130 dB (ngưỡng gây đau tai).
Vì sao các phương án còn lại sai
Mỗi phương án nhiễu đến từ một đại lượng vật lý khác, và chúng sai vì gắn đơn vị của đại lượng này cho đại lượng khác.
- Celsius (°C) là đơn vị đo nhiệt độ, gắn với thang nhiệt độ trong đó nước đá tan ở 0 °C và nước sôi ở 100 °C ở điều kiện áp suất chuẩn. Nhiệt độ và cường độ âm thanh không cùng thứ nguyên, không thể thay thế đơn vị cho nhau.
- Pascal (Pa) là đơn vị đo áp suất, với 1 Pa = 1 N/m². Đây là phương án dễ nhầm nhất, vì sóng âm lan truyền trong không khí đúng là gây ra những biến thiên áp suất rất nhỏ. Nhưng áp suất âm là một đại lượng khác với cường độ âm thanh; đo áp suất bằng Pascal không đồng nghĩa đo cường độ âm.
- Lumen (lm) là đơn vị đo quang thông, tức thông lượng ánh sáng. Đây cũng là phương án dễ lẫn vì Lumen và Decibel đều thuộc nhóm đơn vị gắn với cảm nhận giác quan, nhưng Lumen thuộc lĩnh vực quang học chứ không phải âm học.
Hệ thống kiến thức liên quan
Dạng câu hỏi này kiểm tra khả năng gắn đúng đơn vị với đại lượng vật lý, nên cần nhớ theo cặp đại lượng – đơn vị chứ không nhớ đơn vị rời rạc.
- Nhiệt độ – độ C (°C), ngoài ra còn Kelvin (K) và Fahrenheit (°F).
- Áp suất – Pascal (Pa), ngoài ra còn atmosphere (atm), mmHg.
- Mức cường độ âm – Decibel (dB).
- Cường độ âm – oát trên mét vuông (W/m²).
- Quang thông – Lumen (lm); độ rọi – Lux (lx); cường độ sáng – Candela (cd).
- Tần số âm – Hertz (Hz), đại lượng quyết định độ cao của âm.
Cần phân biệt rõ hai khái niệm gần nhau: cường độ âm thuần túy có đơn vị W/m², còn đại lượng tính theo thang logarit để so với ngưỡng nghe chuẩn là mức cường độ âm, đo bằng dB. Trong cách nói thông thường và trong nhiều câu hỏi phổ thông, decibel được xem là đơn vị đo cường độ âm thanh.
Mẹo ghi nhớ nhanh
Ghép chữ cái đầu của đơn vị với chữ cái đầu của đại lượng theo tiếng Anh: Celsius – Cold (lạnh), Pascal – Pressure (áp suất), Lumen – Light (ánh sáng), Decibel – độ ồn của âm thanh. Khi gặp câu hỏi về âm học, chỉ cần loại ngay Celsius và Lumen vì một cái thuộc nhiệt học, một cái thuộc quang học; sau đó tỉnh táo phân biệt Pascal (áp suất) với Decibel (âm thanh) là xử lý được câu hỏi.

