Câu hỏi: Trong dao động điều hòa, li độ, vận tốc và gia tốc là những đại lượng biến đổi theo hàm sin hoặc cosin theo thời gian và có tính chất nào sau đây?
- A. Cùng pha dao động.
- B. Cùng pha ban đầu.
- C. Cùng biên độ.
- D. Cùng chu kỳ.
Đáp án đúng là D. Cùng chu kỳ. Trong dao động điều hòa, li độ, vận tốc và gia tốc đều biến đổi tuần hoàn với cùng tần số góc, nên chúng có cùng chu kỳ dù không cùng pha.

Vì sao đáp án D đúng?
Li độ, vận tốc và gia tốc có cùng chu kỳ vì cả ba cùng mô tả một chuyển động dao động điều hòa. Li độ x cho biết vị trí của vật so với vị trí cân bằng; vận tốc v cho biết mức độ và chiều biến đổi của li độ; gia tốc a cho biết mức độ biến đổi của vận tốc.
Có thể viết x = A cos(ωt + φ), v = −Aω sin(ωt + φ) và a = −Aω² cos(ωt + φ). Cả ba biểu thức đều biến đổi theo thời gian với cùng tần số góc ω, nên cùng lặp lại sau khoảng thời gian T = 2π/ω. Điều đó không có nghĩa là chúng đạt giá trị cực đại cùng lúc: pha của từng đại lượng vẫn khác nhau.
Vì sao các phương án còn lại sai?
- A. Cùng pha dao động: Sai vì gia tốc ngược pha với li độ, còn vận tốc sớm pha hơn li độ π/2. Chẳng hạn, khi vật ở biên dương thì li độ cực đại, vận tốc bằng 0 và gia tốc hướng về vị trí cân bằng.
- B. Cùng pha ban đầu: Sai vì độ lệch pha giữa các đại lượng cũng thể hiện ngay ở pha ban đầu. Nếu chọn pha ban đầu của li độ là φ thì pha ban đầu của vận tốc là φ + π/2, còn của gia tốc là φ + π.
- C. Cùng biên độ: Sai vì biên độ li độ là A, biên độ vận tốc là Aω và biên độ gia tốc là Aω². Ba biên độ còn có đơn vị khác nhau, lần lượt là đơn vị độ dài, vận tốc và gia tốc; không thể coi chúng là một đại lượng chung.
Phương án A dễ gây nhầm nhất: cùng biến đổi theo hàm sin hoặc cosin không đồng nghĩa với cùng pha.
Hệ thống kiến thức liên quan
Pha và chu kỳ là hai đặc điểm khác nhau của dao động điều hòa. Chu kỳ cho biết thời gian để một đại lượng lặp lại trạng thái biến đổi; pha cho biết đại lượng đó đang ở giai đoạn nào của quá trình biến đổi. Vì vậy, các đại lượng có thể cùng chu kỳ nhưng đạt cực đại hoặc đi qua giá trị 0 ở những thời điểm khác nhau.
Lấy li độ làm mốc: vận tốc sớm pha hơn li độ π/2, tương ứng một phần tư chu kỳ; gia tốc ngược pha với li độ, lệch nhau π, tương ứng nửa chu kỳ. Vận tốc cũng lệch pha π/2 so với gia tốc. Những quan hệ này giải thích vì sao ba đại lượng không cùng pha ban đầu, dù đều tuân theo quy luật tuần hoàn của cùng một vật.
Mẹo nhận diện nhanh
Gặp câu hỏi về li độ, vận tốc và gia tốc trong dao động điều hòa, hãy tách hai ý: cùng tần số góc thì cùng chu kỳ, nhưng đạo hàm theo thời gian làm thay đổi pha và biên độ. Nếu đề hỏi tính chất đúng cho cả ba đại lượng, chọn “cùng chu kỳ”, không chọn “cùng pha” hay “cùng biên độ”.

