Tổ quốc là tiếng mẹ: đáp án 5 câu đọc hiểu Ngữ văn chi tiết

Câu hỏi: Đọc đoạn thơ sau và trả lời các câu hỏi:

“Tổ quốc là tiếng mẹ / Ru ta từ trong nôi / Qua nhọc nhằn năm tháng / Nuôi lớn ta thành người.

Tổ quốc là mây trắng / Trên ngút ngàn Trường Sơn / Bao người con ngã xuống / Cho quê hương mãi còn.

Tổ quốc là cây lúa / Chín vàng mùa ca dao / Như dáng người thôn nữ / Nghiêng vào mùa chiêm bao…”

(Trích Tổ quốc là tiếng mẹ – Nguyễn Việt Chiến)

  1. Xác định đối tượng trữ tình của đoạn thơ.
  2. Nêu nội dung chính của đoạn thơ.
  3. Trong đoạn thơ trên, “Tổ quốc” được so sánh với những hình ảnh, từ ngữ nào? Chỉ ra và phân tích tác dụng của một biện pháp so sánh mà em thích nhất.
  4. Đoạn thơ đã khơi gợi trong em những tình cảm, cảm xúc nào?
  5. Thế hệ trẻ hôm nay sẽ làm gì để thể hiện ý thức trách nhiệm với Tổ quốc?

Đáp án: Đối tượng trữ tình là Tổ quốc; nội dung chính là ca ngợi vẻ đẹp, sự giàu đẹp và hùng vĩ của Tổ quốc, khẳng định tình yêu quê hương đất nước tha thiết. Ba phép so sánh trực tiếp trong đoạn thơ là “Tổ quốc là tiếng mẹ”, “Tổ quốc là mây trắng”, “Tổ quốc là cây lúa”, kèm hình ảnh so sánh “như dáng người thôn nữ”.

Đề đọc hiểu đoạn thơ Tổ quốc là tiếng mẹ của Nguyễn Việt Chiến gồm 5 câu hỏi

Câu 1: Đối tượng trữ tình là Tổ quốc

Đối tượng trữ tình của đoạn thơ là Tổ quốc. Đây là hình tượng trung tâm được tác giả gọi lên, hướng tới và bộc lộ cảm xúc; cả ba khổ thơ đều mở đầu bằng cấu trúc “Tổ quốc là…”, cho thấy Tổ quốc vừa là đối tượng được miêu tả, vừa là nơi gửi gắm tình cảm của nhà thơ.

Cần phân biệt “đối tượng trữ tình” với “nhân vật trữ tình”. Nhân vật trữ tình là cái tôi đang nói, đang cảm nhận (ở đây là người con đất Việt cất lên lời ngợi ca), còn đối tượng trữ tình là cái được nói tới. Đề hỏi đối tượng, nên câu trả lời đúng phải là Tổ quốc, không phải “tác giả” hay “người mẹ”.

Câu 2: Nội dung chính của đoạn thơ

Đoạn thơ ca ngợi vẻ đẹp, sự giàu đẹp và hùng vĩ của Tổ quốc, đồng thời khẳng định tình yêu quê hương đất nước tha thiết, mãnh liệt của người con đất Việt. Mỗi khổ thơ ứng với một bình diện của Tổ quốc: khổ đầu là cội nguồn nuôi dưỡng tâm hồn qua “tiếng mẹ” và lời ru; khổ hai là chiều cao thiêng liêng của non sông gắn với dãy Trường Sơn và sự hy sinh của bao người con; khổ ba là vẻ đẹp lao động, hồn quê mộc mạc qua hình ảnh cây lúa và dáng người thôn nữ.

Ba khổ thơ không rời rạc mà bổ sung cho nhau: Tổ quốc hiện lên vừa gần gũi như tiếng ru, vừa lớn lao như núi sông, vừa bình dị như đồng lúa. Chính cách chọn hình ảnh ấy làm cho tổ quốc là tiếng mẹ trở thành một khái niệm vừa thiêng liêng vừa thân thuộc.

Câu 3: Các hình ảnh so sánh và tác dụng

Đoạn thơ dùng phép so sánh ngang bằng, thể hiện qua từ “là” và từ “như”. Các hình ảnh Tổ quốc được so sánh gồm: tiếng mẹ (“Tổ quốc là tiếng mẹ / Ru ta từ trong nôi”), mây trắng (“Tổ quốc là mây trắng / Trên ngút ngàn Trường Sơn”), cây lúa (“Tổ quốc là cây lúa / Chín vàng mùa ca dao”) và dáng người thôn nữ (“Như dáng người thôn nữ / Nghiêng vào mùa chiêm bao”).

Ba phép so sánh đầu là so sánh trực tiếp với Tổ quốc. Còn “như dáng người thôn nữ” là so sánh nối tiếp: nó làm rõ hình ảnh cây lúa, khiến cây lúa mang dáng vẻ con người. Đây là chi tiết dễ bị hiểu nhầm thành “Tổ quốc là dáng người thôn nữ”; khi làm bài nên nói rõ mối quan hệ này để không bị trừ điểm.

Tác dụng chung: tăng sức gợi hình, gợi cảm cho lời thơ, giúp người đọc hình dung rõ nét vẻ đẹp, sự giàu đẹp và hùng vĩ của Tổ quốc; làm cho tình cảm của tác giả được bộc lộ tự nhiên, chân thành, tha thiết; đồng thời tạo nên những liên tưởng, suy ngẫm sâu sắc về tình yêu quê hương đất nước.

Ví dụ phân tích phép so sánh “Tổ quốc là tiếng mẹ”: tiếng mẹ ru là âm thanh đầu tiên nuôi dưỡng đời sống tinh thần của mỗi người, ngọt ngào, êm ái và chứa đựng tình cảm thiêng liêng, sâu nặng. So sánh Tổ quốc với tiếng mẹ khiến Tổ quốc hiện lên ấm áp, gần gũi, như người mẹ che chở, yêu thương và nuôi dưỡng mỗi người con. Cách so sánh ấy đánh thức ký ức tuổi thơ và làm cho tình yêu đất nước trở thành một thứ tình cảm tự nhiên, có từ trong nôi chứ không phải khẩu hiệu.

Câu 4: Những tình cảm, cảm xúc được khơi gợi

Đoạn thơ khơi gợi tình yêu thương và niềm tự hào về quê hương đất nước: Tổ quốc hiện lên đẹp, giàu đẹp, hùng vĩ, khiến người đọc thêm yêu, thêm tự hào về nơi mình sinh ra và lớn lên. Đồng thời, hai câu “Bao người con ngã xuống / Cho quê hương mãi còn” gợi lòng biết ơn sâu sắc với những người đã hy sinh xương máu vì độc lập, tự do của đất nước.

Đoạn thơ còn mang lại cảm giác ấm áp, bình yên, hạnh phúc: Tổ quốc như người mẹ hiền luôn che chở, yêu thương, nuôi dưỡng mỗi người con. Khi viết phần cảm xúc, nên chọn hai đến ba cảm xúc thật và lý giải ngắn bằng hình ảnh thơ cụ thể; tránh liệt kê chung chung kiểu “em rất yêu quê hương” mà không bám vào câu chữ.

Câu 5: Trách nhiệm của thế hệ trẻ với Tổ quốc

Thế hệ trẻ thể hiện ý thức trách nhiệm trước hết bằng việc học tập, rèn luyện, trau dồi kiến thức và kỹ năng để trở thành người công dân có ích cho xã hội. Học giỏi chưa đủ; cần rèn cả đạo đức, lối sống, ý thức kỷ luật và tinh thần làm việc nghiêm túc, vì năng lực chỉ có giá trị khi đi cùng trách nhiệm.

Từ đó, mỗi người trẻ có thể góp sức bằng những việc cụ thể: giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc, trân trọng tiếng Việt và các giá trị truyền thống; hiểu biết và bảo vệ chủ quyền thiêng liêng của đất nước; sống có trách nhiệm với gia đình, nhà trường và cộng đồng; dám lên tiếng trước cái xấu, không thờ ơ với khó khăn của người khác. Những hành động nhỏ, bền bỉ và đúng đắn có sức lan tỏa lớn hơn nhiều so với những lời hô hào.

Hệ thống kiến thức liên quan

Đoạn thơ trích từ bài Tổ quốc là tiếng mẹ của nhà thơ Nguyễn Việt Chiến, viết chủ yếu theo thể năm chữ, nhịp ngắn, lời thơ giản dị, giàu hình ảnh. Bộ năm câu hỏi của đề được sắp theo thang bậc nhận thức tăng dần, và nắm được thang bậc này là cách phân bổ thời gian hợp lý khi làm bài:

  • Câu 1 – mức nhận biết: xác định đối tượng trữ tình, tức hình tượng trung tâm của đoạn thơ.
  • Câu 2 – mức thông hiểu: khái quát nội dung chính, gộp các hình ảnh rời thành một ý lớn.
  • Câu 3 – mức thông hiểu gắn phân tích: nhận diện biện pháp tu từ (so sánh) và chỉ ra hiệu quả nghệ thuật.
  • Câu 4 – mức vận dụng cảm xúc: trình bày rung động cá nhân có căn cứ từ văn bản.
  • Câu 5 – mức vận dụng cao: liên hệ thực tiễn, đề xuất hành động của bản thân và thế hệ trẻ.

Ba khổ thơ cũng đi theo ba phương diện của Tổ quốc: cội nguồn nuôi dưỡng (tiếng mẹ – lời ru), chiều cao lịch sử và sự hy sinh (mây trắng Trường Sơn – những người con ngã xuống), vẻ đẹp lao động và hồn quê (cây lúa – dáng người thôn nữ). Nhận ra bố cục ấy giúp trả lời câu 2 và câu 3 nhanh, đủ ý, không lan man.

Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện dạng đề

Với dạng đề đọc hiểu thơ 5 câu, hãy đọc câu hỏi trước khi đọc kỹ văn bản để biết cần tìm gì. Câu hỏi về đối tượng trữ tình thường được trả lời bằng chính hình tượng lặp lại nhiều lần trong bài — ở đây là Tổ quốc, xuất hiện ở đầu cả ba khổ.

Với câu hỏi về so sánh, mẹo là quét các từ “là”, “như”, “tựa”, “hơn”, “kém”: từ “là” và “như” báo hiệu so sánh ngang bằng. Khi phân tích, luôn đi theo ba bước: gọi tên hai vế so sánh → chỉ ra nét tương đồng → nêu hiệu quả với hình tượng và cảm xúc. Với câu hỏi liên hệ trách nhiệm, dùng khung ba tầng “học tập – rèn luyện bản thân – cống hiến cho cộng đồng” rồi gắn với hành động cụ thể, bài viết sẽ vừa đủ ý vừa không sáo rỗng.

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *