Câu hỏi: (4,0 điểm) Viết bài văn (khoảng 400 chữ) phân tích bài thơ Thu ẩm (Uống rượu mùa thu) của nhà thơ Nguyễn Khuyến.
Đáp án đúng là: bài văn cần triển khai bốn ý — giới thiệu tác phẩm, cảnh thu trong thơ, men rượu và tâm trạng thi nhân, nghệ thuật và kết luận. Đây là đề tự luận, không có phương án lựa chọn, nên “đáp án” ở đây là khung nội dung và các câu thơ phải trích đúng nguyên tác của Thu ẩm.

Vì sao khung phân tích này đúng hướng
Bốn ý trên bám đúng mạch vận động của một bài thất ngôn bát cú: hai câu đề tả cảnh, hai câu thực và hai câu luận mở dần sang tâm trạng, hai câu kết chốt lại bằng một suy ngẫm. Nguyễn Khuyến viết Thu ẩm theo đúng cấu trúc ấy, nên đi theo bố cục này là đi theo chính bài thơ.
Ở hai câu đề, cảnh thu hiện ra rất sơ sài, nghèo: “Năm gian nhà cỏ thấp le te”, “Ngõ tối đêm sâu đóm lập lòe”. Đây là mùa thu của làng quê Bắc Bộ, của người ở ẩn, không phải mùa thu lộng lẫy trong thơ Đường. Cái nghèo ấy được tái hiện bằng hai từ láy “le te”, “lập lòe” — hình khối thấp bé, ánh sáng yếu ớt, đúng cái se lạnh và hiu hắt của đêm thu.
Hai câu thực và hai câu luận nâng cảnh lên thành một bức tranh có sắc: “Lưng giậu phất phơ màu khói nhạt”, “Làn ao lóng lánh bóng trăng loe”, “Da trời ai nhuộm mà xanh ngắt”. Trăng, khói, trời xanh tạo nên chất thu trong trẻo nhưng vắng lặng. Đối lập với nó là “Mắt lão không vầy cũng đỏ hoe” — con mắt người già đỏ ngầu, như đã say, như đã buồn. Cảnh đẹp mà người ngồi ngắm cảnh thì đã mỏi mòn, nên cảnh càng trong càng cô quạnh.
Hai câu kết mới là chỗ bài thơ chạm vào con người: “Rượu tiếng rằng hay, hay chả mấy / Độ năm ba chén đã say nhè.” Rượu vốn là thú tao nhã để quên sầu, nhưng tửu lượng đã cạn, uống vài chén đã say nhè. Câu thơ tự cười mình, giọng hóm hỉnh mà chua xót: sức lực đã tàn, niềm vui cũng không còn đủ để nâng chén. Đó chính là “cái hay” của bài thơ — bài thơ uống rượu mà thực chất là bài thơ về sự tàn của tuổi tác và nỗi ngậm ngùi của một người từng mang nặng việc nước.
Những chỗ dễ viết sai khi phân tích Thu ẩm
Chỗ nhầm phổ biến nhất là gán cho bài thơ những câu thơ không có trong nguyên tác. Thu ẩm không có câu “Sáng thu”, không có “lá vàng rơi”, không có “Cười vui sướng, ngửa mặt lên trời”, cũng không có câu “Cõi đời như giấc mộng”. Những câu ấy thuộc về bài khác hoặc là lời bình phẩm, đưa vào bài viết sẽ bị trừ điểm nặng vì sai nguyên tác.
Lỗi thứ hai là đọc sai giọng điệu. Thu ẩm không phải bài thơ lạc quan yêu đời; tinh thần của bài là tự trào và ngậm ngùi. Nếu khẳng định Nguyễn Khuyến “vui sướng”, “cười ngửa mặt lên trời” thì bài phân tích lệch hẳn khỏi mạch cảm xúc của tác phẩm.
Lỗi thứ ba là lẫn giữa ba bài thơ thu. Thu điếu có “Ao thu lạnh lẽo nước trong veo”, Thu vịnh có “Trời thu xanh ngắt mấy tầng cao”, còn Thu ẩm gắn với “Năm gian nhà cỏ thấp le te” và chuyện rượu. Trích đúng ba bài là điều kiện tối thiểu để bài viết có căn cứ.
Lỗi thứ tư là kể lể cảnh rồi sa vào chép thơ. Đoạn văn hay phải nêu được hình ảnh rồi chỉ ra hiệu quả nghệ thuật: từ láy, phép đối, cách dùng màu sắc. Chỉ chép thơ thì không tính là phân tích.
Kiến thức nền cần nắm
Thu ẩm nằm trong chùm ba bài thơ thu của Nguyễn Khuyến viết về vùng quê Yên Đổ (Hà Nam), cùng với Thu điếu và Thu vịnh. Cả ba bài đều theo thể thất ngôn bát cú Đường luật, ngôn ngữ giản dị, mộc mạc, giàu hình ảnh và giàu cảm xúc.
Về thể loại: thất ngôn bát cú gồm tám câu, mỗi câu bảy chữ; bố cục đề – thực – luận – kết; gieo vần bằng ở cuối các câu 1, 2, 4, 6, 8; hai câu thực và hai câu luận thường đối nhau. Trong Thu ẩm, phép đối thể hiện rõ ở các cặp hình ảnh: “Lưng giậu phất phơ” đối với “Làn ao lóng lánh”, “Da trời ai nhuộm” đối với “Mắt lão không vầy”.
Về bối cảnh: Nguyễn Khuyến đỗ đầu kì thi Hương và thi Đình, làm quan dưới triều Nguyễn, sau đó cáo quan về quê ở ẩn khi thực dân Pháp xâm lược. Danh xưng Tam nguyên Yên Đổ gắn với ông. Thơ ông viết về làng quê, về nỗi buồn mất nước và về sự bất lực của một nhà Nho già trước thời cuộc — đó là tầng nghĩa nền của chuyện “uống rượu”.
Về văn hóa: uống rượu trong thơ cổ là thú tao nhã, là cách người xưa đối diện với thời gian và thân phận. Đặt Thu ẩm trong mạch ấy mới thấy cái lạ của Nguyễn Khuyến: ông cũng nâng chén như Lý Bạch, nhưng tửu lượng chỉ còn “năm ba chén”, nên men rượu chuyển thành men tự cười mình.
Mẹo viết đủ 400 chữ và nhớ nhanh bài thơ
Chia bài làm thành bốn đoạn để canh độ dài: mở bài khoảng 40 chữ, đoạn phân tích cảnh 120 chữ, đoạn phân tích men rượu và tâm trạng 120 chữ, đoạn nghệ thuật và kết 80 chữ, còn lại là chuyển ý.
Để nhớ nội dung, giữ bốn từ khóa “nhà cỏ — trăng loe — mắt đỏ — say nhè”: nhà cỏ là cảnh nghèo, trăng loe là cảnh đẹp, mắt đỏ là thân phận người già, say nhè là giọng tự trào. Bốn từ khóa này cũng chính là bốn bước triển khai của bài văn, và cũng là cách nhận diện nhanh bài thơ khi đề yêu cầu phân tích một trong ba bài thu của Nguyễn Khuyến.

