Câu hỏi: Ai là người lập Duy Tân hội, sang Nhật cầu viện và phát động phong trào Đông Du?
- A. Phan Bội Châu
- B. Vua Quang Trung
- C. Vua Gia Long
- D. Vua Minh Mạng
Đáp án đúng là A. Phan Bội Châu. Phan Bội Châu là nhà yêu nước đã sáng lập Duy Tân hội, sang Nhật Bản tìm sự giúp đỡ bên ngoài và phát động phong trào Đông Du nhằm tìm đường cứu nước, đưa Việt Nam ra khỏi ách đô hộ của thực dân Pháp.

Vì sao đáp án đúng là Phan Bội Châu
Ba dấu hiệu trong đề — lập Duy Tân hội, sang Nhật cầu viện, phát động phong trào Đông Du — đều trỏ về cùng một nhân vật: Phan Bội Châu. Đây là chuỗi hành động nối tiếp nhau trong cùng một chủ trương cứu nước theo khuynh hướng bạo động, diễn ra vào đầu thế kỷ XX.
Năm 1904, Phan Bội Châu cùng các đồng chí thành lập Duy Tân hội, một tổ chức cách mạng đầu tiên theo kiểu mới, đặt mục tiêu đánh đuổi thực dân Pháp, giành lại độc lập và xây dựng một nước Việt Nam theo mô hình dân chủ. Hội chủ trương dựa vào nước ngoài để tạo thế cho cuộc khởi nghĩa trong nước, và Nhật Bản — một nước châu Á vừa đánh bại đế quốc Nga — được chọn làm chỗ dựa. Năm 1905, Phan Bội Châu sang Nhật cầu viện, tiếp xúc với giới chính trị và trí thức Nhật, rồi tổ chức việc đưa thanh niên Việt Nam sang học tập.
Từ chủ trương đó, phong trào Đông Du ra đời: đưa học sinh sang Nhật học khoa học kỹ thuật, quân sự và chính trị, với hy vọng đào tạo được đội ngũ người Việt có tri thức để lãnh đạo cuộc đấu tranh sau này. Chính vì vậy, cả ba sự kiện trong đề bài đều nằm trong hoạt động của Phan Bội Châu, không thuộc về bất kỳ nhân vật nào khác trong các phương án.
Vì sao các phương án còn lại sai
Ba phương án B, C, D đều là những nhân vật lịch sử có thật và nổi tiếng, nhưng đều thuộc thời kỳ trước khi phong trào Đông Du xuất hiện, nên không thể là người lập Duy Tân hội.
- B. Vua Quang Trung: là vị vua anh hùng của triều Tây Sơn, người chỉ huy cuộc đại phá quân Thanh năm 1789. Ông mất năm 1792, tức là trước khi thực dân Pháp xâm lược Việt Nam (1858) hơn sáu mươi năm. Thời đại của Quang Trung không có Duy Tân hội, cũng không có phong trào Đông Du.
- C. Vua Gia Long: là người sáng lập triều Nguyễn, trị vì từ 1802 đến 1820. Triều đại của ông diễn ra trước thời kỳ phong trào Đông Du rất xa, và bản thân Gia Long không liên quan đến tổ chức hay phong trào này.
- D. Vua Minh Mạng: là vị vua thứ hai của triều Nguyễn, trị vì từ 1820 đến 1841. Thời kỳ trị vì của ông cũng nằm trước thời điểm diễn ra phong trào Đông Du và không gắn với Duy Tân hội.
Phương án dễ nhầm nhất là B. Vua Quang Trung, vì ông cũng nổi tiếng với tư tưởng canh tân, trọng dụng người tài và từng có quan hệ với phương Tây. Nhưng tư tưởng canh tân thời Tây Sơn khác hẳn chủ trương cầu viện Nhật Bản đầu thế kỷ XX; chỉ cần nhớ mốc 1792 — năm Quang Trung mất — là loại được ngay phương án này.
Hệ thống kiến thức: Duy Tân hội và phong trào Đông Du
Đây là hai sự kiện gắn chặt với nhau trong phong trào yêu nước đầu thế kỷ XX, và cùng gắn với tên tuổi Phan Bội Châu.
- Bối cảnh: sau khi phong trào Cần Vương thất bại, cách mạng Việt Nam rơi vào khủng hoảng về đường lối. Một thế hệ trí thức mới chịu ảnh hưởng của tư tưởng dân chủ tư sản tìm cách cứu nước theo con đường khác, không dựa vào phong kiến.
- Duy Tân hội (1904): do Phan Bội Châu đứng đầu, chủ trương đánh đuổi thực dân Pháp, khôi phục độc lập, xây dựng nước Việt Nam theo mô hình dân chủ, và tranh thủ sự giúp đỡ từ bên ngoài.
- Phong trào Đông Du (1905–1908): “Đông Du” nghĩa là đi về phương Đông, tức sang Nhật Bản. Phong trào đưa thanh niên Việt Nam sang Nhật học khoa học, kỹ thuật, quân sự, chính trị, nhằm chuẩn bị lực lượng cho công cuộc giải phóng dân tộc.
- Kết thúc: khi Pháp và Nhật ký hiệp ước với nhau, Nhật trục xuất lưu học sinh Việt Nam, phong trào tan rã. Điều này cho thấy hạn chế của chủ trương dựa vào nước ngoài để giành độc lập.
Ý nghĩa của phong trào nằm ở chỗ nó đã khơi dậy tinh thần yêu nước, cổ vũ việc học tập, tiếp thu tri thức mới và mở ra một hướng cứu nước hoàn toàn khác với con đường phong kiến trước đó.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện câu hỏi tương tự
Gắn ba cụm từ khóa thành một chuỗi duy nhất: Duy Tân hội — sang Nhật — Đông Du — Phan Bội Châu. Hễ đề nhắc một trong ba yếu tố đầu, đáp án là Phan Bội Châu.
Với dạng câu hỏi nhân vật gắn sự kiện, hãy đối chiếu mốc thời gian trước: Duy Tân hội (1904) và Đông Du (1905–1908) đều thuộc đầu thế kỷ XX. Bất kỳ nhân vật nào sống và mất trước năm 1858 — như Quang Trung — đều bị loại ngay mà không cần nhớ chi tiết. Cách này cũng dùng tốt cho các câu hỏi về Duy Tân hội, Đông Kinh nghĩa thục, phong trào Duy Tân hay Việt Nam Quang phục hội: chỉ cần khoanh đúng vùng thời gian là thu hẹp được phương án.

