Câu hỏi: Khi nói về dao động:
- A. Dao động tuần hoàn là dao động mà trạng thái chuyển động của vật dao động được lặp lại như cũ sau những khoảng thời gian bằng nhau.
- B. Dao động là sự chuyển động có giới hạn trong không gian, lặp đi lặp lại nhiều lần quanh một vị trí cân bằng.
- C. Pha ban đầu φ là đại lượng xác định vị trí của vật dao động ở thời điểm t = 0.
- D. Dao động điều hoà được coi như hình chiếu của một chuyển động tròn đều xuống một đường thẳng nằm trong mặt phẳng quỹ đạo.
Đáp án đúng là A, C, D. Ba ý này phát biểu đúng định nghĩa dao động tuần hoàn, ý nghĩa của pha ban đầu φ và cách biểu diễn dao động điều hoà bằng hình chiếu của chuyển động tròn đều; riêng ý B mô tả chưa chuẩn nên bị loại.

Vì sao các ý a, c, d đúng
Ý a, c, d lần lượt khớp với ba kiến thức chuẩn của phần dao động cơ: định nghĩa dao động tuần hoàn, ý nghĩa pha ban đầu và mô hình hình chiếu của chuyển động tròn đều.
Ý a nêu đúng định nghĩa: dao động tuần hoàn là dao động mà trạng thái chuyển động của vật (vị trí và chiều chuyển động) được lặp lại như cũ sau những khoảng thời gian bằng nhau. Khoảng thời gian lặp lại đó chính là chu kì T, và đại lượng f = 1/T là tần số. Ví dụ, con lắc đồng hồ quả lắc dao động tuần hoàn với chu kì xác định, sau mỗi chu kì quả lắc trở lại đúng vị trí cũ và chuyển động cùng chiều cũ.
Ý c đúng vì trong phương trình dao động điều hoà x = A.cos(ωt + φ), đại lượng (ωt + φ) là pha dao động, cho biết trạng thái dao động tại thời điểm t. Khi t = 0, pha còn lại là φ — pha ban đầu — nên φ xác định vị trí và chiều chuyển động của vật ngay tại thời điểm bắt đầu khảo sát. Cùng biên độ A và tần số góc ω, hai vật khác φ sẽ xuất phát ở hai vị trí khác nhau.
Ý d đúng vì đây là cơ sở của phương pháp giản đồ vectơ quay: một chất điểm chuyển động tròn đều trên đường tròn bán kính A với tốc độ góc ω thì hình chiếu của nó lên một đường kính (đường thẳng nằm trong mặt phẳng quỹ đạo) dao động điều hoà với biên độ A và tần số góc ω. Nhờ mối liên hệ này, có thể dùng chuyển động tròn đều để tính nhanh thời gian, quãng đường và pha trong các bài toán dao động.
Vì sao ý b không được chọn
Ý b là phương án dễ nhầm nhất vì nó nghe rất giống một định nghĩa. Vấn đề nằm ở chỗ phát biểu này trộn lẫn dao động nói chung với dao động tuần hoàn.
Cụm “lặp đi lặp lại nhiều lần quanh một vị trí cân bằng” mô tả đặc trưng của dao động, nhưng “lặp lại nhiều lần” chưa phải điều kiện của tính tuần hoàn — tuần hoàn đòi hỏi sự lặp lại sau những khoảng thời gian bằng nhau, đúng như ý a đã phát biểu. Thêm vào đó, cách nói “chuyển động có giới hạn trong không gian” không phải tiêu chí phân loại dao động; cái cốt lõi là vật chuyển động qua lại quanh vị trí cân bằng dưới tác dụng của lực kéo về. Vì vậy trong mạch câu hỏi phân biệt rõ dao động và dao động tuần hoàn, ý b bị xem là chưa chính xác.
Cần lưu ý: nhiều tài liệu vẫn dùng câu “dao động là chuyển động qua lại quanh một vị trí cân bằng” như định nghĩa dao động cơ nói chung. Điểm cần nắm là sự khác nhau giữa “dao động” và “dao động tuần hoàn”, chứ không phải học thuộc một câu chữ duy nhất.
Hệ thống kiến thức liên quan
Bốn ý trong đề phủ bốn khái niệm nền của chương dao động, nên cần nắm chắc từng khái niệm thay vì chỉ nhớ đáp án.
- Dao động: vật chuyển động qua lại quanh một vị trí cân bằng. Ví dụ: quả lắc đồng hồ, dây đàn rung, pit-tông trong xi-lanh.
- Dao động tuần hoàn: trạng thái chuyển động lặp lại như cũ sau những khoảng thời gian bằng nhau (chu kì T). Mọi dao động tuần hoàn đều là dao động, nhưng không phải dao động nào cũng tuần hoàn.
- Dao động điều hoà: dao động mà li độ biến thiên theo hàm cosin (hoặc sin) của thời gian: x = A.cos(ωt + φ). Đây là dao động tuần hoàn đặc biệt, có quỹ đạo là đoạn thẳng dài 2A.
- Pha dao động (ωt + φ) và pha ban đầu φ: pha cho biết trạng thái dao động tại thời điểm t; φ cho biết trạng thái tại t = 0, phụ thuộc cách chọn gốc thời gian.
- Liên hệ với chuyển động tròn đều: hình chiếu của chuyển động tròn đều lên một đường kính là dao động điều hoà cùng biên độ, cùng tần số góc; đây là nội dung của phương pháp vectơ quay.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện dạng câu
Dạng đề này là trắc nghiệm đúng/sai nhiều ý: phải xét riêng từng mệnh đề, không chọn một đáp án duy nhất, và chỉ cần một ý sai là ý đó bị loại khỏi kết luận.
Cách nhớ nhanh: “tuần hoàn = lặp lại sau khoảng thời gian bằng nhau”; “pha ban đầu = trạng thái lúc t = 0”; “điều hoà = hình chiếu của chuyển động tròn đều”. Ba cụm này bám đúng ba ý đúng của đề. Khi gặp mệnh đề có chữ “lặp lại nhiều lần” mà thiếu “sau những khoảng thời gian bằng nhau”, hãy cảnh giác — đó thường là bẫy đánh tráo giữa dao động và dao động tuần hoàn.

