Câu hỏi: Tại nơi có gia tốc trọng trường g, chọn gốc thế năng tại mặt đất thì biểu thức tính thế năng trọng trường của một vật có khối lượng m đặt tại độ cao z là gì?
- A. Wₜ = mgz.
- B. Wₜ = 0,5mgz.
- C. Wₜ = 1/4mgz.
- D. Wₜ = 2mgz.
Đáp án đúng là A. Wₜ = mgz. Khi lấy mặt đất làm mốc, thế năng trọng trường của vật bằng tích khối lượng m, gia tốc trọng trường g và độ cao z so với mặt đất.

Vì sao đáp án A đúng?
Thế năng trọng trường biểu thị năng lượng vật có do vị trí của nó trong trọng trường. Lấy mặt đất làm mốc thế năng, vật ở độ cao z có thế năng Wₜ = mgz. Trong đó, m tính bằng kilôgam (kg), g tính bằng mét trên giây bình phương (m/s²), z tính bằng mét (m); thế năng tính bằng jun (J).
Cần phân biệt dấu của công: khi nâng vật lên đều từ mặt đất đến độ cao z, lực nâng thực hiện công mgz, còn trọng lực thực hiện công −mgz. Vì thế năng của vật tại mặt đất bằng 0, thế năng tại độ cao z bằng mgz. Cách phân biệt này giữ đúng kết quả của lời giải gốc mà không nhầm công của lực nâng với công của trọng lực.
Vì sao các phương án còn lại sai?
Cả ba phương án đều gắn hệ số không đúng vào tích mgz:
- B. Wₜ = 0,5mgz: Hệ số 0,5 thường gặp trong công thức động năng Wđ = 0,5mv², không thuộc công thức thế năng trọng trường đang xét.
- C. Wₜ = 1/4mgz: Không có căn cứ để lấy một phần tư tích mgz khi z là độ cao của vật so với mốc đã chọn.
- D. Wₜ = 2mgz: Biểu thức này cho giá trị gấp đôi thế năng đúng. Với cùng m, g và z, không xuất hiện hệ số 2.
Hệ thống kiến thức qua các câu hỏi liên quan
Các câu tiếp theo trong đề kiểm tra cách chọn mốc thế năng, sự chuyển hóa năng lượng và công của trọng lực. Đáp án được giữ theo nội dung gốc; riêng điều kiện áp dụng ở câu về đường đi được làm rõ để tránh hiểu sai.
Thế năng, vị trí và mốc tính
Câu 2: Thế năng trọng trường của một vật là đại lượng nào?
- A. Vô hướng và luôn dương.
- B. Vô hướng và luôn âm.
- C. Vô hướng có thể bằng 0.
- D. Vectơ ngược hướng với vận tốc.
Đáp án đúng là C. Vô hướng có thể bằng 0. Tại mốc đã chọn, thế năng bằng 0; phía trên hoặc phía dưới mốc, giá trị của nó có thể dương hoặc âm. Vì vậy A và B sai ở chữ “luôn”; D nhầm một đại lượng vô hướng với vectơ.
Câu 7: Thế năng trọng trường của một vật tại một thời điểm xác định là năng lượng không phụ thuộc vào yếu tố nào?
- A. Vị trí của vật.
- B. Khối lượng của vật và gia tốc trọng trường.
- C. Vận tốc của vật.
- D. Mốc tính thế năng.
Đáp án đúng là C. Vận tốc của vật. Theo Wₜ = mgz, thế năng phụ thuộc vào khối lượng, gia tốc trọng trường và vị trí so với mốc, không phụ thuộc vào vận tốc. Đổi mốc có thể đổi giá trị thế năng tại một vị trí, nhưng không đổi độ biến thiên thế năng giữa hai vị trí.
Câu 9: Thế năng trọng trường của một vật không phụ thuộc vào yếu tố nào?
- A. Khối lượng của vật.
- B. Động năng của vật.
- C. Độ cao của vật.
- D. Gia tốc trọng trường.
Đáp án đúng là B. Động năng của vật. Động năng liên hệ với vận tốc, còn ba yếu tố m, g và độ cao so với mốc có mặt trong công thức thế năng. Hai vật ở cùng vị trí có thể có vận tốc khác nhau mà vẫn có cùng thế năng nếu khối lượng bằng nhau.
Chuyển động lên cao và rơi xuống
Câu 3: Một người đứng yên trong thang máy, còn thang máy đi lên với vận tốc không đổi. Lấy mặt đất làm gốc thế năng thì thế năng và động năng của người thay đổi thế nào?
- A. Thế năng giảm và động năng tăng.
- B. Thế năng giảm và động năng không đổi.
- C. Thế năng tăng và động năng giảm.
- D. Thế năng tăng và động năng không đổi.
Đáp án đúng là D. Thế năng tăng và động năng không đổi. Người đi lên cùng thang máy nên độ cao tăng; vận tốc không đổi nên động năng không đổi. A và B sai về chiều biến thiên thế năng, còn C sai về động năng.
Câu 5: Khi một vật rơi tự do từ trên xuống dưới, lấy mặt đất làm gốc thế năng, đại lượng nào biến đổi như sau?
- A. Thế năng của vật giảm dần.
- B. Động năng của vật giảm dần.
- C. Thế năng của vật tăng dần.
- D. Động lượng của vật giảm dần.
Đáp án đúng là A. Thế năng của vật giảm dần. Độ cao giảm làm thế năng giảm. Khi rơi tự do, tốc độ tăng nên động năng và độ lớn động lượng không giảm; vì vậy B, C và D sai.
Câu 10: Chọn mốc thế năng tại mặt đất. Khi một vật rơi tự do từ trên xuống dưới thì điều nào đúng?
- A. Thế năng của vật giảm dần.
- B. Động năng của vật giảm dần.
- C. Thế năng của vật tăng dần.
- D. Động lượng của vật giảm dần.
Đáp án đúng là A. Thế năng của vật giảm dần. Đây là cùng quy luật với câu 5: độ cao giảm, còn tốc độ tăng. Do đó B, C và D không phù hợp.
Công của trọng lực và đơn vị thế năng
Câu 4: Khi một vật từ độ cao z, với cùng tốc độ đầu, xuống đất theo những con đường khác nhau thì đại lượng nào có thể khác nhau?
- A. Độ lớn vận tốc chạm đất.
- B. Thời gian xuống đất.
- C. Công của trọng lực.
- D. Gia tốc rơi.
Đáp án đúng là B. Thời gian xuống đất. Với những đường đi khả thi khác nhau và bỏ qua lực cản, thời gian chuyển động có thể khác nhau. Công của trọng lực chỉ phụ thuộc độ chênh cao nên C sai; khi chỉ có trọng lực thực hiện công, cùng tốc độ đầu và cùng độ cao cuối cho cùng tốc độ chạm đất nên A sai. Gia tốc do trọng lực tại cùng nơi là g nên D sai. Cụm “rơi tự do” trong lời giải gốc cần hiểu thận trọng: vật rơi tự do đúng nghĩa chỉ chịu tác dụng của trọng lực, không tự đi theo nhiều đường tùy chọn.
Câu 8: Phát biểu nào sau đây đúng về thế năng trọng trường?
- A. Công của trọng lực bằng hiệu thế năng tại vị trí đầu và tại vị trí cuối.
- B. Trọng lực sinh công âm khi vật đi từ cao xuống thấp.
- C. Trọng lực sinh công dương khi đưa vật từ thấp lên cao.
- D. Công của trọng lực trên đường thẳng nối hai điểm đầu và cuối bao giờ cũng nhỏ hơn trên đường gấp khúc giữa hai điểm đó.
Đáp án đúng là A. Công của trọng lực bằng hiệu thế năng tại vị trí đầu và tại vị trí cuối. Cụ thể, Aₜₗ = Wₜ đầu − Wₜ cuối. Trọng lực sinh công dương khi vật xuống thấp, công âm khi vật lên cao, nên B và C đảo dấu. Công không phụ thuộc hình dạng đường đi, nên D sai.
Câu 6: Phát biểu nào sau đây sai khi nói về thế năng?
- A. Thế năng trọng trường của một vật là năng lượng vật có do được đặt tại một vị trí xác định trong trọng trường của Trái Đất.
- B. Thế năng trọng trường có đơn vị N/m².
- C. Thế năng trọng trường xác định bằng biểu thức W = mgz.
- D. Khi tính thế năng trọng trường, có thể chọn mặt đất làm mốc thế năng.
Đáp án đúng là B. Thế năng trọng trường có đơn vị N/m². Đây là phát biểu sai vì thế năng có đơn vị jun (J), tương đương N·m; N/m² là đơn vị áp suất. A đúng về bản chất, C đúng khi z đo từ mốc đã chọn và D nêu một cách chọn mốc hợp lệ.
Câu 11: Phát biểu nào sau đây sai khi nói về thế năng trọng trường?
- A. Thế năng trọng trường của một vật là năng lượng vật có do được đặt tại một vị trí xác định trong trọng trường của Trái Đất.
- B. Thế năng trọng trường có đơn vị là N/m².
- C. Thế năng trọng trường xác định bằng biểu thức Wₜ = mgz.
- D. Khi tính thế năng trọng trường, có thể chọn mặt đất làm mốc thế năng.
Đáp án đúng là B. Thế năng trọng trường có đơn vị là N/m². Câu này lặp lại cách kiểm tra ở câu 6: đơn vị đúng là J hoặc N·m. Các phát biểu A, C và D đúng trong điều kiện đã nêu.
Mẹo nhận diện nhanh
Với câu hỏi về thế năng, trước hết xác định mốc thế năng rồi đọc độ cao z từ mốc đó: Wₜ = mgz. Vật lên cao thì thế năng tăng và trọng lực sinh công âm; vật xuống thấp thì ngược lại. Nếu đề hỏi về đường đi, nhớ công của trọng lực chỉ phụ thuộc vị trí đầu và cuối, không phụ thuộc đường dài hay ngắn.

