Câu hỏi: Gia tốc của chất điểm dao động điều hòa bằng 0 khi
- A. vận tốc cực đại hoặc cực tiểu.
- B. li độ cực đại.
- C. vận tốc bằng 0.
- D. li độ cực tiểu.
Đáp án đúng là A. vận tốc cực đại hoặc cực tiểu. Gia tốc trong dao động điều hòa tuân theo hệ thức a = -ω²x, nên gia tốc của vật dao động điều hòa bằng 0 khi li độ x = 0, tức lúc vật đi qua vị trí cân bằng — đúng thời điểm vận tốc có độ lớn lớn nhất.

Vì sao gia tốc bằng 0 đúng lúc vận tốc cực đại
Trong dao động điều hòa, li độ biến thiên theo dạng x = A.cos(ωt + φ). Lấy đạo hàm hai lần theo thời gian, ta được hệ thức liên hệ trực tiếp giữa gia tốc và li độ:
a = -ω²x
Trong đó ω là tần số góc (rad/s), x là li độ (m hoặc cm). Hệ thức này cho thấy gia tốc luôn ngược pha với li độ và tỉ lệ thuận với độ lớn của li độ. Vì ω² luôn dương, dấu của a hoàn toàn do dấu của x quyết định: x dương thì a âm, x âm thì a dương.
Từ a = -ω²x suy ra ngay: a = 0 khi và chỉ khi x = 0. Vị trí x = 0 chính là vị trí cân bằng. Tại đó lò xo (hoặc lực kéo về) không biến dạng, hợp lực tác dụng lên chất điểm bằng 0, nên gia tốc bằng 0 — phù hợp với định luật II Newton F = ma.
Điều đáng chú ý là vận tốc lại đạt giá trị lớn nhất đúng ở vị trí này. Cơ năng của vật dao động điều hòa được bảo toàn, gồm động năng và thế năng: W = ½mv² + ½mω²x². Khi x = 0 thì thế năng bằng 0, toàn bộ cơ năng chuyển thành động năng, do đó tốc độ |v| = ωA là cực đại. Vật có thể đi theo chiều dương (v = +ωA) hoặc chiều âm (v = -ωA), nên nói “cực đại hoặc cực tiểu” là cách diễn đạt bao trùm cả hai chiều chuyển động.
Vì sao các phương án còn lại sai
Phương án C — “vận tốc bằng 0” — là bẫy dễ mắc nhất, và cũng là đáp án bị ghi nhầm ở nhiều tài liệu. Vận tốc bằng 0 tại hai biên (x = ±A). Ở biên, li độ có độ lớn lớn nhất nên gia tốc cũng có độ lớn lớn nhất: |a| = ω²A, hướng về vị trí cân bằng. Đây đúng là trường hợp ngược lại hoàn toàn với yêu cầu của đề. Cần phân biệt rạch ròi: vận tốc triệt tiêu ở biên, còn gia tốc triệt tiêu ở vị trí cân bằng.
Phương án B — “li độ cực đại” — tức x = A. Thay vào hệ thức: a = -ω²A, đây là giá trị có độ lớn cực đại chứ không phải bằng 0. Tương tự, phương án D — “li độ cực tiểu” (x = -A) — cho a = +ω²A, cũng có độ lớn cực đại. Hai phương án này mô tả đúng thời điểm gia tốc đạt độ lớn lớn nhất, chỉ khác nhau ở dấu.
Như vậy chỉ có A khớp với điều kiện a = 0. Cần lưu ý thêm một điểm tinh tế: ở vị trí cân bằng, gia tốc bằng 0 nhưng không phải là trạng thái cân bằng bền theo nghĩa đứng yên — vật vẫn đang chuyển động với tốc độ lớn nhất và sẽ tiếp tục đi qua, vì lực kéo về đổi chiều ngay sau đó.
Hệ thống kiến thức liên quan
Ba đại lượng li độ, vận tốc, gia tốc trong dao động điều hòa lệch pha nhau theo một quy luật cố định, nắm được quy luật này là giải nhanh được hầu hết câu hỏi cùng dạng.
- Li độ x = A.cos(ωt + φ): bằng 0 ở vị trí cân bằng, đạt ±A ở hai biên.
- Vận tốc v = -ωA.sin(ωt + φ): sớm pha π/2 so với li độ; bằng 0 ở hai biên, đạt ±ωA ở vị trí cân bằng.
- Gia tốc a = -ω²A.cos(ωt + φ): ngược pha π so với li độ, vuông pha π/2 so với vận tốc; bằng 0 ở vị trí cân bằng, đạt ±ω²A ở hai biên.
- Hệ quả về dấu: a và x luôn trái dấu (trừ khi cả hai bằng 0); a luôn hướng về vị trí cân bằng, đó là lí do nó được gọi là gia tốc hướng tâm trong dao động.
- Hệ quả về độ lớn: khi |x| tăng thì |a| tăng và |v| giảm; khi |x| giảm thì |a| giảm và |v| tăng. Hai đại lượng này “bù trừ” nhau đúng theo định luật bảo toàn cơ năng.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện nhanh
Ghép cặp theo nguyên tắc “cực trị đổi chỗ”: đại lượng nào đạt cực trị ở biên thì triệt tiêu ở vị trí cân bằng và ngược lại. Li độ và gia tốc cùng “nhà” — cùng cực đại ở biên, cùng bằng 0 ở vị trí cân bằng. Vận tốc thì ngược lại hoàn toàn: cực đại ở vị trí cân bằng, bằng 0 ở biên.
Khi gặp câu hỏi dạng này, chỉ cần viết ra hệ thức a = -ω²x trong 5 giây là xác định được ngay điều kiện. Với câu hỏi về vận tốc, dùng hệ thức độc lập: (x/A)² + (v/(ωA))² = 1 — từ đó thấy ngay x = 0 cho |v| = ωA, còn x = ±A cho v = 0. Tránh nhầm lẫn bằng cách nhớ một câu ngắn: “Biên thì chậm, giữa đường thì nhanh” — chậm ở biên là vận tốc nhỏ, còn lực kéo về (và do đó gia tốc) lại mạnh nhất ở biên.
