Câu hỏi: Đá trầm tích được hình thành
- A. từ dưới sâu nóng chảy, trào lên mặt đất nguội đi.
- B. ở nơi trũng do sự lắng tụ và nén chặt các vật liệu.
- C. từ trầm tích bị thay đổi tính chất do nhiệt độ cao.
- D. từ đá biến chất bị thay đổi tính chất do sức nén lớn.
Đáp án đúng là B. Ở nơi trũng do sự lắng tụ và nén chặt các vật liệu. Đá trầm tích được hình thành theo con đường ngoại sinh: vật liệu bị phong hoá, vận chuyển rồi đọng lại ở chỗ trũng, sau đó bị nén chặt và gắn kết thành đá.

Vì sao đáp án B đúng
Đá trầm tích ra đời theo một chuỗi bước khép kín: phong hoá phá vỡ đá gốc thành mảnh vụn → dòng nước, gió, băng hà vận chuyển vật liệu → vật liệu lắng tụ tại các vùng trũng như đáy biển, hồ, đồng bằng bồi tích → các lớp trầm tích chồng lên nhau, chịu áp lực của lớp trên và tác dụng gắn kết của khoáng chất hoà tan, dần biến thành đá cứng.
Hai khâu quyết định là lắng tụ và nén chặt. Lắng tụ giải thích vì sao đá trầm tích thường có cấu tạo phân lớp — mỗi lớp là một giai đoạn bồi đắp. Nén chặt giải thích vì sao vật liệu rời như cát, sét, sỏi cuối cùng lại thành đá rắn. Điều kiện “nơi trũng” cũng bắt buộc: vật liệu chỉ tích tụ được ở chỗ thấp, bằng phẳng, nơi dòng chảy chậm lại và buông vật liệu xuống. Đá vôi, đá cát kết, đá sét kết, than đá là những ví dụ quen thuộc.
Vì sao các phương án còn lại sai
Phương án A mô tả đá macma, không phải đá trầm tích. Đá macma hình thành khi silicat nóng chảy từ dưới sâu trào lên, nguội đi và kết tinh — quá trình nội sinh, diễn ra ở nhiệt độ rất cao, không liên quan đến lắng tụ. Ví dụ: bazan, granit.
Phương án C sai ở chỗ đảo ngược bản chất: trầm tích bị thay đổi tính chất do nhiệt độ cao chính là quá trình biến chất, tạo ra đá biến chất. Nhiệt độ cao phá huỷ cấu trúc trầm tích chứ không tạo ra nó. Đây là phương án dễ nhầm nhất vì vẫn giữ chữ “trầm tích”, nhưng đó là vật liệu đầu vào, còn sản phẩm lại là đá biến chất.
Phương án D cũng mô tả đá biến chất: đá có sẵn bị sức nén lớn và nhiệt độ làm thay đổi tính chất. Áp suất lớn trong lòng đất là tác nhân biến chất, khác hẳn áp lực nén nhẹ của các lớp trầm tích phía trên trong quá trình thành đá.
Hệ thống kiến thức liên quan
Cần phân biệt rạch ròi ba nhóm đá theo nguồn gốc, vì đề thi thường hoán đổi định nghĩa giữa chúng:
- Đá macma: từ vật chất nóng chảy ở dưới sâu nguội đi, kết tinh. Chia thành macma xâm nhập (nguội chậm dưới sâu, tinh thể lớn) và macma phun trào (nguội nhanh trên mặt, hạt mịn).
- Đá trầm tích: từ sự lắng tụ và nén chặt vật liệu ở nơi trũng; đặc trưng là có phân lớp, có thể chứa hoá thạch.
- Đá biến chất: từ đá macma hoặc đá trầm tích bị thay đổi tính chất do nhiệt độ cao và sức nén lớn ở sâu trong vỏ Trái Đất.
Ba nhóm đá không đứng riêng mà nối nhau trong vòng tuần hoàn đá: đá macma bị phong hoá thành trầm tích, trầm tích bị vùi sâu thành đá biến chất, đá biến chất nóng chảy lại thành macma. Quá trình tạo đá trầm tích thuộc nhóm tác nhân ngoại sinh (phong hoá, vận chuyển, bồi tụ), còn tạo đá macma và biến chất gắn với nội lực — nguồn năng lượng chủ yếu từ trong lòng Trái Đất. Các mảng kiến tạo di chuyển trên lớp vật chất quánh dẻo ở phần trên lớp man-ti, và chính chuyển động đó tạo núi, động đất, núi lửa, đồng thời tạo các vùng trũng để trầm tích tích tụ.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện nhanh
Bám vào từ khoá tác nhân trong từng phương án. Thấy “nóng chảy, trào lên, nguội đi” → đá macma. Thấy “lắng tụ, nén chặt, nơi trũng” → đá trầm tích. Thấy “nhiệt độ cao, sức nén lớn, thay đổi tính chất” → đá biến chất. Câu thần chú ngắn: trầm tích thì đọng, macma thì nguội, biến chất thì bị nén nóng.
Một bẫy quen thuộc: phương án chứa chữ “trầm tích” nhưng lại nói “bị thay đổi do nhiệt độ cao” — đó là đá biến chất hình thành từ trầm tích, không phải đá trầm tích. Đọc kỹ động từ chỉ quá trình, đừng chỉ nhìn danh từ.
