Câu hỏi: Nội dung nào sau đây không phải là chức năng của Sử học?
- A. Khôi phục các sự kiện lịch sử diễn ra trong quá khứ
- B. Rút ra bản chất và các quy luật vận động của lịch sử
- C. Dự đoán tương lai của xã hội loài người
- D. Giáo dục tư tưởng, đạo đức và phát triển nhận thức cho con người
Đáp án đúng là C. Dự đoán tương lai của xã hội loài người. Sử học nghiên cứu quá khứ để hiểu hiện tại và rút ra bài học kinh nghiệm, nhưng không nhận nhiệm vụ tiên đoán tương lai. Ba phương án còn lại đều là chức năng thực sự của ngành khoa học này.

Vì sao C là đáp án đúng?
Sử học là ngành khoa học nghiên cứu về quá khứ, nhằm tìm hiểu, phân tích và giải thích các sự kiện, quá trình lịch sử đã diễn ra. Đối tượng nghiên cứu của nó nằm ở phía sau hiện tại, nên mọi kết luận của Sử học đều dựa trên tư liệu và chứng cứ về cái đã xảy ra, không dựa trên dự báo về cái sẽ xảy ra.
Nhà sử học có thể nêu nhận định, thậm chí đề xuất viễn cảnh, nhưng đó là sản phẩm của suy luận chính trị – xã hội hoặc của các ngành khoa học khác như kinh tế học, xã hội học, tương lai học. Bản thân Sử học không có chức năng dự đoán tương lai. Giá trị lớn nhất mà nó mang lại cho tương lai là bài học kinh nghiệm: nhìn lại quá khứ để hiện tại và tương lai tránh lặp lại sai lầm cũ. Bài học kinh nghiệm khác với dự đoán ở chỗ nó chỉ ra quy luật và hệ quả đã từng xảy ra, còn dự đoán lại khẳng định điều chưa xảy ra. Vì vậy, phương án C mô tả một việc làm nằm ngoài chức năng của ngành Sử học.
Vì sao các phương án A, B, D không được chọn?
Ba phương án này đều mô tả chức năng có thật của Sử học, nên không đáp ứng yêu cầu “không phải là chức năng”.
- A. Khôi phục các sự kiện lịch sử diễn ra trong quá khứ: đây là chức năng cơ bản và dễ thấy nhất. Thông qua việc khai thác, phân tích các nguồn tư liệu, Sử học tái hiện những gì đã xảy ra, giúp con người hình dung được bối cảnh, con người và diễn biến của quá khứ. Thiếu chức năng này thì không có chất liệu để hiểu lịch sử.
- B. Rút ra bản chất và các quy luật vận động của lịch sử: Sử học không dừng ở việc kể lại sự kiện mà còn phân tích, tổng hợp để tìm ra nguyên nhân, động lực và xu hướng vận động của xã hội loài người. Đây là bước chuyển từ mô tả sang lý giải, làm nên tính khoa học của ngành.
- D. Giáo dục tư tưởng, đạo đức và phát triển nhận thức: hiểu quá khứ giúp con người hình thành thái độ trân trọng giá trị dân tộc, biết phân biệt đúng – sai, rút ra bài học ứng xử cho hiện tại. Đây là chức năng giáo dục và phát triển nhận thức quen thuộc của Sử học.
Phương án dễ nhầm nhất là B. Cụm từ “quy luật vận động” dễ khiến người học liên tưởng tới việc suy đoán tương lai, nhưng rút ra quy luật là nhìn ngược về quá khứ để tìm tính quy luật đã thể hiện; còn dự đoán tương lai là hướng về phía trước. Hai việc khác nhau về đối tượng và căn cứ.
Hệ thống kiến thức về chức năng của Sử học
Cần phân biệt rõ hai nhóm nhiệm vụ lớn, vì đề thi thường khai thác đúng chỗ này.
- Nhóm tái hiện: Sử học nghiên cứu, phân tích nguồn tư liệu để phục dựng những gì đã thực sự diễn ra — sự kiện, nhân vật, bối cảnh, quan hệ xã hội. Đây là khía cạnh mô tả, gắn với câu hỏi “đã xảy ra cái gì, như thế nào”.
- Nhóm lý giải: trên cơ sở dữ kiện đã phục dựng, Sử học đi sâu phân tích, tổng hợp để làm rõ bản chất, nguyên nhân, động lực và quy luật chung chi phối sự phát triển của xã hội loài người, từ đó rút ra bài học kinh nghiệm. Đây là khía cạnh nhận thức, gắn với câu hỏi “vì sao lại như vậy”.
- Nhóm giáo dục: kết quả nhận thức ở hai nhóm trên được chuyển thành bài học về tư tưởng, đạo đức, lối sống và năng lực nhận thức cho các thế hệ sau.
Ba nhóm này gắn kết với nhau: tái hiện cung cấp chất liệu, lý giải tạo ra tri thức có chiều sâu, giáo dục biến tri thức thành giá trị. Không nhóm nào là dự báo tương lai.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện nhanh
Gặp câu hỏi về chức năng của Sử học, hãy tự hỏi: việc đó nói về cái đã xảy ra, hay nói về cái chưa xảy ra? Nếu là cái đã xảy ra — khôi phục, phân tích, rút ra quy luật, giáo dục — thì đó là chức năng. Nếu là cái chưa xảy ra — dự báo, tiên đoán, định trước tương lai — thì không phải.
Một mẹo ngắn: “Sử là chuyện đã rồi”. Bám vào câu đó, bạn loại được ngay mọi phương án mang tính tiên tri. Cũng cần cảnh giác với các phương án dùng từ ngữ nghe rất “khoa học” như “quy luật”, “bản chất”, “dự báo” — chỉ những phương án hướng về quá khứ mới đúng là chức năng của Sử học.
