Câu hỏi: Nêu công thức tính quy mô dân số (đơn vị triệu người/nghìn người) với D₀ là số dân đã cho, tg là tỉ suất gia tăng tự nhiên, n là khoảng cách năm. Sau đó vận dụng vào 6 bài tập:
- Theo số liệu thống kê của Liên hợp quốc năm 2022, năm 2020 dân số Trung Quốc là 1439,3 triệu người và tỉ lệ tăng dân số là 0,3%. Hãy cho biết quy mô dân số của Trung Quốc năm 2023 là bao nhiêu? (làm tròn kết quả đến hàng đơn vị của triệu người)
- Theo số liệu thống kê của Liên hợp quốc năm 2022, năm 2020 dân số Nhật Bản là 126,2 triệu người và tỉ lệ tăng dân số là -0,3%. Hãy cho biết quy mô dân số của Nhật Bản năm 2018 là bao nhiêu? (làm tròn kết quả đến hàng đơn vị của triệu người)
- Theo Cục Thống kê năm 2022, năm 2021 dân số Việt Nam là 98,5 triệu người và tỉ lệ tăng dân số là 0,94%. Hãy cho biết quy mô dân số của Việt Nam năm 2023 là bao nhiêu? (làm tròn kết quả đến hàng đơn vị của triệu người)
- Theo Cục Thống kê năm 2022, năm 2021 dân số Việt Nam là 98,5 triệu người và tỉ lệ tăng dân số là 0,94%. Hãy cho biết quy mô dân số của Việt Nam năm 2019 là bao nhiêu? (làm tròn kết quả đến hàng đơn vị của triệu người)
- Theo Cục Thống kê năm 2022, năm 2021 dân số của Tây Nguyên là 6 triệu người và tỉ lệ gia tăng dân số là 1,25%. Hãy cho biết quy mô dân số của Tây Nguyên năm 2023 là bao nhiêu? (làm tròn kết quả đến hàng đơn vị của triệu người)
- Theo Cục Thống kê năm 2022, năm 2021 dân số của Đông Nam Bộ là 18,3 triệu người và tỉ lệ gia tăng dân số là 0,98%. Hãy cho biết quy mô dân số của Đông Nam Bộ năm 2023 là bao nhiêu? (làm tròn kết quả đến hàng đơn vị của triệu người)
Đáp án đúng là: Câu 1 – 1452 triệu người; Câu 2 – 127 triệu người; Câu 3 – 100 triệu người; Câu 4 – 97 triệu người; Câu 5 – 6 triệu người; Câu 6 – 19 triệu người. Cả 6 bài đều dùng chung một cặp công thức tính quy mô dân số: nhân với (1 + tg)ⁿ khi đi tới năm sau, chia cho (1 + tg)ⁿ khi truy ngược về năm trước, sau đó làm tròn đến hàng đơn vị của triệu người.

Công thức và cách giải từng bài
Quy mô dân số được tính theo mô hình tăng trưởng kép: mỗi năm dân số tăng thêm đúng tg lần so với chính nó ở đầu năm, nên sau n năm phải nhân liên tiếp n lần thừa số (1 + tg), tức là lũy thừa bậc n.
- Tính dân số năm sau: Dnăm sau = D₀ × (1 + tg)ⁿ
- Tính dân số năm trước: Dnăm trước = D₀ : (1 + tg)ⁿ
Trong đó D₀ là số dân đã cho, tg là tỉ suất gia tăng dân số (phải đổi từ % sang số thập phân, ví dụ 0,94% = 0,0094), n là khoảng cách năm giữa năm cần tính và năm đã cho. Tỉ lệ âm (như -0,3% của Nhật Bản) nghĩa là dân số giảm, khi đó thừa số là (1 − 0,003).
Câu 1. Trung Quốc, từ 2020 đến 2023 là n = 3 năm.
- D₂₀₂₃ = 1439,3 × (1 + 0,003)³
- (1,003)³ = 1,009027
- D₂₀₂₃ = 1439,3 × 1,009027 ≈ 1452,3
- Làm tròn đến hàng đơn vị: 1452 triệu người
Câu 2. Nhật Bản, từ 2018 đến 2020 là n = 2 năm, tỉ lệ âm nên thừa số là 1 − 0,003 = 0,997.
- D₂₀₁₈ = 126,2 : (1 − 0,003)²
- (0,997)² = 0,994009
- D₂₀₁₈ = 126,2 : 0,994009 ≈ 126,96
- Làm tròn: 127 triệu người
Câu 3. Việt Nam, từ 2021 đến 2023 là n = 2 năm.
- D₂₀₂₃ = 98,5 × (1 + 0,0094)²
- (1,0094)² = 1,0188836
- D₂₀₂₃ = 98,5 × 1,0188836 ≈ 100,36
- Làm tròn: 100 triệu người
Câu 4. Việt Nam, từ 2019 đến 2021 là n = 2 năm, đi ngược thời gian nên chia.
- D₂₀₁₉ = 98,5 : (1 + 0,0094)²
- D₂₀₁₉ = 98,5 : 1,0188836 ≈ 96,67
- Làm tròn: 97 triệu người
Câu 5. Tây Nguyên, từ 2021 đến 2023 là n = 2 năm.
- D₂₀₂₃ = 6 × (1 + 0,0125)²
- (1,0125)² = 1,02515625
- D₂₀₂₃ = 6 × 1,02515625 ≈ 6,15
- Làm tròn đến hàng đơn vị: 6 triệu người
Câu 6. Đông Nam Bộ, từ 2021 đến 2023 là n = 2 năm.
- D₂₀₂₃ = 18,3 × (1 + 0,0098)²
- (1,0098)² = 1,019604
- D₂₀₂₃ = 18,3 × 1,019604 ≈ 18,66
- Làm tròn: 19 triệu người
Vì sao các kết quả trên đúng hướng và đúng phép tính
Dân số là đại lượng nhân theo cấp số nhân, không phải cộng theo cấp số cộng. Nếu mỗi năm cộng thêm tg × D₀ thì kết quả sẽ khác: chẳng hạn câu 1, cách cộng đơn giản cho 1439,3 + 3 × 4,3179 ≈ 1452,3 nhưng đó chỉ là trùng hợp ngẫu nhiên với tg nhỏ; khi tg lớn hoặc n lớn thì sai lệch rõ rệt. Điểm cốt lõi là mỗi năm dân số tăng trên nền dân số mới, nên phải dùng lũy thừa.
Việc xác định đúng n cũng quyết định kết quả: lấy năm cần tính trừ năm đã cho, không tính thêm năm đầu mút. Từ 2020 đến 2023 là 3 bước nhảy (2021, 2022, 2023), từ 2021 đến 2023 là 2 bước. Với câu 2, khoảng cách 2018 → 2020 là 2 năm, và vì dân số giảm nên dân số quá khứ lớn hơn dân số hiện tại — kết quả 127 phải lớn hơn 126,2, đây là phép kiểm tra nhanh rất hữu ích.
Cuối cùng là bước làm tròn: đề yêu cầu tròn đến hàng đơn vị của triệu người, nên 6,15 thành 6 và 18,66 thành 19. Làm tròn sau khi tính xong, không làm tròn các thừa số trung gian vì sẽ tích lũy sai số.
Số liệu dân số trong đề gắn với mốc 2020–2022 nên chỉ có giá trị trong bối cảnh đề bài; dân số thực tế đã thay đổi, không dùng các con số này để khẳng định tình hình hiện nay.
Những lỗi thường gặp khiến kết quả sai
Bốn lỗi dưới đây bao phủ gần như toàn bộ các đáp án sai của dạng bài tính quy mô dân số.
- Dùng ngược chiều công thức: hỏi năm trước nhưng vẫn nhân (1 + tg)ⁿ, hoặc hỏi năm sau nhưng lại chia. Dấu hiệu nhận biết: dân số tăng thì năm sau phải lớn hơn năm gốc, dân số giảm thì năm trước phải lớn hơn năm gốc.
- Không đổi phần trăm sang số thập phân: lấy 98,5 × (1 + 0,94)² thay vì 0,0094, cho kết quả lớn gấp nhiều lần. Đây là bẫy phổ biến nhất.
- Xử lý sai tỉ lệ âm: lấy 126,2 × (1 − 0,003)² thay vì chia, ra 125,4 — nhỏ hơn năm gốc, trái với thực tế Nhật Bản giảm dân.
- Bỏ mũ n hoặc lấy n sai: tính một năm rồi cộng dồn, hoặc lấy n = 3 cho khoảng 2021–2023.
Hệ thống kiến thức liên quan
Dạng bài này nằm trong nhóm kỹ năng tính toán của Địa lí dân cư, và luôn xoay quanh bốn đại lượng cần xác định đúng trước khi bấm máy.
- D₀: dân số tại năm mốc cho trước, đơn vị phải khớp với đơn vị câu hỏi (triệu người hoặc nghìn người).
- tg: tỉ suất gia tăng dân số, đổi % sang thập phân; dương là tăng, âm là giảm.
- n: số năm chênh lệch, tính bằng năm cần tìm trừ năm đã cho (lấy trị tuyệt đối).
- Chiều tính: về tương lai dùng phép nhân lũy thừa, về quá khứ dùng phép chia lũy thừa.
Kiểm tra kết quả bằng trực giác nhân khẩu: với tg nhỏ (dưới 1%), mỗi năm dân số chỉ nhích khoảng dưới 1%, nên sau 2 năm mức tăng thường dưới 2%. Kết quả nào nhảy quá xa so với mức đó đều đáng nghi.
Mẹo ghi nhớ và nhận diện nhanh
Câu thần chú: “tiến thì nhân, lùi thì chia, mũ n ở trên đầu”. Hễ đề hỏi năm sau năm mốc thì nhân (1 + tg)ⁿ, hỏi năm trước năm mốc thì chia (1 + tg)ⁿ.
Mẹo kiểm tra dấu: tăng dân thì tương lai lớn hơn hiện tại, quá khứ nhỏ hơn hiện tại; giảm dân thì ngược lại. Chỉ cần so kết quả với D₀ là phát hiện ngay việc dùng sai chiều công thức. Trước khi bấm máy, viết ra ba số D₀, tg (đã đổi thập phân), n — làm đúng bước này là tránh được phần lớn lỗi.

