Câu hỏi: Trên vùng mã hoá của một gene không phân mảnh có đoạn mạch gốc mang trình tự nucleotide như hình dưới đây. Nếu gene bị đột biến mất các cặp nucleotide số 6, 9, 13 thì mỗi phát biểu sau đây đúng hay sai?
- a) Số liên kết hydrogen của gene đột biến giảm 8 liên kết so với gene ban đầu.
- b) Khi hai gene cùng nhân đôi 4 lần thì số nucleotide tự do loại guanine mà môi trường cung cấp cho gene đột biến ít hơn gene ban đầu là 15 nucleotide.
- c) Chuỗi polypeptide do gene đột biến tổng hợp kém chuỗi polypeptide do gene ban đầu tổng hợp một amino acid và có hai amino acid mới.
- d) Gene ban đầu có tỉ lệ (A+T)/(G+C) lớn hơn so với gene đột biến.
Đáp án đúng là: a) Đúng; b) Sai; c) Đúng; d) Sai. Đột biến mất ba cặp nucleotide ở các vị trí 6, 9, 13 làm thay đổi đồng thời số liên kết hydrogen, số nucleotide mỗi loại và khung đọc của gene, nên mỗi phát biểu phải được kiểm tra bằng một phép tính riêng.

Vì sao phát biểu a) và c) đúng
Hai phát biểu này cùng dựa trên một dữ kiện: ba cặp nucleotide bị mất nằm rời nhau tại vị trí 6, 9, 13, nên vừa làm giảm số liên kết hydrogen vừa làm lệch khung đọc.
Với phát biểu a), mỗi cặp A-T có 2 liên kết hydrogen, mỗi cặp G-X có 3 liên kết hydrogen. Đọc trình tự trên hình cho thấy cặp số 6 và cặp số 13 là G-X, còn cặp số 9 là A-T. Số liên kết hydrogen bị mất là 3 + 2 + 3 = 8, đúng bằng con số đề nêu. Phát biểu a) đúng.
Với phát biểu c), gene không phân mảnh nên trình tự nucleotide trên mạch gốc được đọc liên tục thành các bộ ba mã hoá amino acid. Mất ba cặp nucleotide tương đương mất một bộ ba, nên chuỗi polypeptide ngắn đi 1 amino acid. Vì ba cặp bị mất không nằm liền nhau, khung đọc từ sau vị trí đột biến bị dịch đi, các bộ ba phía sau được ghép lại theo cách khác và có thể mã hoá hai amino acid mới. Phát biểu c) đúng.
Vì sao phát biểu b) và d) sai
Cả hai phát biểu đều sai vì con số và chiều so sánh không khớp với kết quả tính từ trình tự.
Ở phát biểu b), gene đột biến thiếu hẳn phần nucleotide đã mất, nên khi nhân đôi, môi trường chỉ cấp phần còn lại. Số nucleotide tự do cần cung cấp bằng số nucleotide của gene nhân với (2⁴ − 1) = 15. Với guanine, gene mất 3 nucleotide loại G nên chênh lệch là 3 × 15 = 45 nucleotide, không phải 15. Muốn chênh lệch đúng 15 thì gene chỉ được mất đúng một cặp G-X, trong khi thực tế mất nhiều hơn. Phát biểu b) sai.
Ở phát biểu d), ba cặp bị mất gồm một cặp A-T và hai cặp G-X, tức tử số (A+T) giảm 2 còn mẫu số (G+C) giảm 4. Tử giảm ít hơn mẫu nên tỉ lệ (A+T)/(G+C) tăng lên chứ không giảm: theo số liệu trên hình, gene ban đầu có 6/4 = 1,5 còn gene đột biến có 4/2 = 2. Gene đột biến mới là gene có tỉ lệ lớn hơn, ngược với điều phát biểu d) khẳng định. Phát biểu d) sai.
Hệ thống kiến thức liên quan
Bài tập này gói gọn bốn nhóm kiến thức về cấu trúc và biến đổi của gene, mỗi nhóm ứng với một phát biểu.
- Cấu trúc DNA: hai mạch đơn liên kết bằng hydrogen theo nguyên tắc bổ sung, A liên kết với T bằng 2 liên kết hydrogen, G liên kết với C bằng 3 liên kết hydrogen. Số liên kết hydrogen của gene bằng 2A + 3G.
- Đột biến mất đoạn: mất cặp nucleotide làm gene ngắn lại, số liên kết hydrogen giảm đúng bằng tổng số liên kết của các cặp bị mất; mất càng nhiều cặp G-X thì giảm càng nhanh.
- Cơ chế nhân đôi DNA: sau k lần nhân đôi tạo 2^k phân tử, môi trường cung cấp N × (2^k − 1) nucleotide mỗi loại, với N là số nucleotide loại đó trong gene ban đầu. Hiệu số giữa hai gene bằng số nucleotide bị mất nhân với (2^k − 1).
- Mối quan hệ gene – polypeptide: gene không phân mảnh được đọc liên tục theo bộ ba. Mất hoặc thêm nucleotide không theo bội số của 3 gây dịch khung, làm thay đổi hàng loạt amino acid phía sau điểm đột biến; mất đúng bội số của 3 chỉ làm mất hoặc thêm amino acid mà giữ nguyên khung.
- Tỉ lệ nucleotide: (A+T)/(G+C) đặc trưng cho từng phân tử DNA. Đột biến thay thế cặp cùng loại không đổi tỉ lệ, còn mất hoặc thêm cặp nucleotide làm tỉ lệ thay đổi theo hướng phụ thuộc loại cặp bị mất.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện nhanh
Với dạng đúng/sai nhiều ý về đột biến mất cặp nucleotide, hãy xử lý theo thứ tự: đọc trình tự để biết mất cặp loại nào, rồi mới tính.
Nhớ nhanh ba con số: 2 liên kết cho A-T, 3 liên kết cho G-X, và 15 = 2⁴ − 1 cho bốn lần nhân đôi. Câu nào cho hiệu số nucleotide mà không chia hết cho 15 thì gần như chắc chắn sai. Với phát biểu về chuỗi polypeptide, chỉ cần kiểm tra ba cặp bị mất có liền nhau và có đúng bội số của 3 hay không: rời nhau thì có dịch khung, liền nhau và đủ bộ ba thì chỉ mất một amino acid. Với phát biểu về tỉ lệ (A+T)/(G+C), so sánh phần giảm của tử và mẫu là đủ kết luận mà không cần tính chi tiết.

