Câu hỏi: Hoàn thành và cân bằng phương trình hóa học sau: NO₂ + O₂ + H₂O → HNO₃
Đáp án đúng là: 4NO₂ + O₂ + 2H₂O → 4HNO₃. Đây là phương trình tổng quát của quá trình hấp thụ NO₂ vào nước khi có mặt oxi để tạo axit nitric; hệ số 4–1–2–4 thỏa mãn đồng thời bảo toàn nguyên tố và bảo toàn electron.

Vì sao đáp án 4NO₂ + O₂ + 2H₂O → 4HNO₃ là đúng
Phản ứng thuộc loại oxi hóa – khử, nên cách lập hệ số chắc chắn nhất là dựa vào sự thay đổi số oxi hóa của nitơ và oxi. Trong NO₂, N có số oxi hóa +4; trong HNO₃, N lên +5. Như vậy mỗi nguyên tử N nhường 1 electron và bị oxi hóa. Ngược lại, O trong O₂ có số oxi hóa 0, khi vào HNO₃ chuyển thành −2, tức mỗi nguyên tử O nhận 2 electron, mỗi phân tử O₂ nhận 4 electron.
Các bước cân bằng:
- Xác định sự thay đổi số oxi hóa: N từ +4 lên +5 (nhường 1e); O từ 0 xuống −2 (nhận 2e mỗi nguyên tử).
- Cân bằng electron: một phân tử O₂ nhận 4e, nên cần 4 nguyên tử N nhường 4e. Hệ số ban đầu là 4NO₂ và 1O₂.
- Đặt hệ số vào sản phẩm: 4NO₂ + O₂ → 4HNO₃. Đếm oxi: vế trái có 8 + 2 = 10 nguyên tử O, vế phải có 4 × 3 = 12 nguyên tử O, thiếu 2 O.
- Bổ sung 2H₂O ở vế trái để đủ 12 O: 4NO₂ + O₂ + 2H₂O → 4HNO₃. Kiểm tra hiđro: vế trái có 4 H, vế phải có 4 H, khớp.
Kết quả cuối cùng cân bằng cả ba nguyên tố N, O, H, đúng yêu cầu của đề.
Vì sao lại phải có O₂? Khi chỉ cho NO₂ tác dụng với nước, phản ứng xảy ra theo kiểu tự oxi hóa – tự khử: 3NO₂ + H₂O → 2HNO₃ + NO. Khí NO sinh ra lại bị oxi trong không khí oxi hóa thành NO₂ (2NO + O₂ → 2NO₂), rồi lượng NO₂ mới tiếp tục tan vào nước. Cộng hai quá trình đó lại chính là phương trình 4NO₂ + O₂ + 2H₂O → 4HNO₃. Nói cách khác, O₂ đóng vai trò chất oxi hóa, giúp chuyển hết NO thành NO₂ và cuối cùng thành HNO₃, nên sản phẩm duy nhất là axit nitric.
Những kết quả sai thường gặp và lý do sai
Đề bài không cho sẵn phương án lựa chọn, nên phần dễ nhầm nằm ở chính các phương trình người học hay viết ra. Dưới đây là những đáp án sai điển hình và căn cứ bác bỏ.
- 3NO₂ + H₂O → 2HNO₃ + NO: phương trình này có thật và cân bằng đúng, nhưng chỉ đúng khi không có mặt oxi. Đề đã cho O₂ tham gia, nên viết như vậy là bỏ sót chất phản ứng và bỏ sót sản phẩm phụ là NO.
- NO₂ + O₂ + H₂O → HNO₃: giữ nguyên hệ số 1 là vi phạm định luật bảo toàn nguyên tố. Vế trái có 5 nguyên tử O và 2 nguyên tử H, vế phải chỉ có 3 O và 1 H; số nguyên tử hai vế không bằng nhau.
- 4NO₂ + O₂ + 2H₂O → 4HNO₂: sai ở sản phẩm. HNO₂ là axit nitrơ, trong đó N có số oxi hóa +3, thấp hơn +4 của NO₂, tức nitơ bị khử chứ không bị oxi hóa. Phản ứng thực tế tạo HNO₃ với N ở mức +5.
- 2NO₂ + H₂O → HNO₃ + HNO₂: phản ứng này có tồn tại trong điều kiện nước lạnh, nhưng không phải đáp án của đề vì đề có O₂ và yêu cầu sản phẩm là HNO₃.
Dễ nhầm nhất là trường hợp đầu tiên: nó vừa cân bằng đẹp, vừa là phản ứng có thật, nên nhiều bạn chọn ngay mà quên rằng sự có mặt của O₂ trong đề buộc phải gộp cả quá trình oxi hóa NO.
Hệ thống kiến thức liên quan
Phương trình này nằm trong cụm kiến thức về nitơ và hợp chất, đồng thời là mắt xích cuối của quy trình công nghiệp sản xuất axit nitric.
- NO₂ là khí màu nâu đỏ, mùi hắc, rất độc, nặng hơn không khí; là oxit axit, tan trong nước tạo hỗn hợp axit.
- Số oxi hóa thường gặp của nitơ: −3 (NH₃), 0 (N₂), +1 (N₂O), +2 (NO), +3 (HNO₂), +4 (NO₂), +5 (HNO₃).
- Quy trình Ostwald sản xuất HNO₃ gồm ba giai đoạn: oxi hóa amoniac 4NH₃ + 5O₂ → 4NO + 6H₂O (xúc tác Pt, nhiệt độ cao); oxi hóa NO thành NO₂ 2NO + O₂ → 2NO₂; hấp thụ NO₂ trong nước có oxi 4NO₂ + O₂ + 2H₂O → 4HNO₃.
- Trong khí quyển, NO₂ là một trong các tác nhân gây mưa axit vì tan vào hơi nước tạo axit nitric và axit nitrơ, ăn mòn công trình và gây hại cây trồng.
- Ký hiệu “HNO” trong đề là cách viết tắt của HNO₃; cần phân biệt với HNO₂ để tránh đặt sai sản phẩm.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện nhanh
Nhớ bộ hệ số 4 – 1 – 2 – 4 theo đúng thứ tự NO₂, O₂, H₂O, HNO₃. Có thể đọc thành câu: “bốn NO₂ cần một O₂ và hai H₂O để cho bốn HNO₃”.
Một quy luật kiểm tra nhanh: hệ số của HNO₃ luôn bằng hệ số của NO₂; hệ số O₂ bằng một phần tư hệ số NO₂; hệ số H₂O bằng một nửa hệ số NO₂. Khi đã có hệ số NO₂ là 4 thì các hệ số còn lại suy ra ngay, không cần cân bằng electron lại từ đầu.
Với dạng đề có O₂ đứng giữa NO₂ và H₂O, hãy nghĩ ngay tới phản ứng tổng hợp axit nitric trong công nghiệp; còn nếu đề chỉ có NO₂ và H₂O, đó là phản ứng tự oxi hóa – tự khử tạo NO. Chỉ cần phân biệt hai tình huống này là tránh được bẫy thường gặp nhất.
