Câu hỏi: Chất béo là ester nên có phản ứng thủy phân trong môi trường acid hoặc trong môi trường kiềm giống như các ester khác. Chọn đúng hoặc sai cho mỗi nhận định sau:
- a) Phản ứng thủy phân chất béo trong môi trường acid là phản ứng thuận nghịch, trong môi trường kiềm là một chiều.
- b) Thủy phân chất béo X thu được C₁₇H₃₅COONa và glycerol. Tên của X là tristearin.
- c) Cho 1 mol triglyceride X tác dụng với dung dịch NaOH dư, thu được 1 mol glycerol, 1 mol sodium palmitate và 2 mol sodium stearate. Công thức của X là C₅₂H₉₆O₆.
- d) Thủy phân chất béo trong môi trường kiềm luôn thu được carboxylic acid và glycerol.
Đáp án đúng là a) Đúng, b) Đúng, c) Sai, d) Sai. Hai nhận định đầu khớp với bản chất của chất béo là ester: thủy phân trong acid theo chiều thuận nghịch, trong kiềm theo chiều một chiều. Hai nhận định sau sai vì công thức phân tử không khớp sản phẩm và vì môi trường kiềm cho muối carboxylate chứ không cho carboxylic acid.

Vì sao ý a) và b) đúng
Chất béo là triester của glycerol với các acid béo, công thức chung (RCOO)₃C₃H₅. Khung ester –COO– chính là trung tâm phản ứng, nên chất béo thủy phân được cả trong acid lẫn trong kiềm.
Ý a) đúng ở cả hai vế. Trong môi trường acid (xúc tác H⁺, đun nóng), nước phân cắt liên kết ester tạo acid béo và glycerol, nhưng phản ứng thuận nghịch: acid béo vừa sinh ra lại ester hóa glycerol, nên hỗn hợp luôn ở trạng thái cân bằng. Trong môi trường kiềm (NaOH hoặc KOH, đun nóng), phản ứng gọi là xà phòng hóa, xảy ra một chiều vì muối carboxylate sinh ra bền, không tác dụng lại với glycerol để tái tạo ester.
Ý b) đúng vì tristearin là triester của glycerol với acid stearic C₁₇H₃₅COOH, công thức C₅₇H₁₁₀O₆. Thủy phân trong NaOH cho đúng sản phẩm nêu trong đề:
(C₁₇H₃₅COO)₃C₃H₅ + 3NaOH → 3C₁₇H₃₅COONa + C₃H₅(OH)₃
Muối C₁₇H₃₅COONa chính là sodium stearate, còn lại là glycerol. Chỉ cần nhìn muối tạo thành là suy ngược được gốc acyl của chất béo ban đầu, nên đây là dạng câu hỏi “đọc sản phẩm đoán tên chất”.
Vì sao ý c) và d) sai
Ý c) sai ở công thức phân tử. Từ sản phẩm suy ra X gồm ba gốc acyl: 1 gốc palmitoyl (C₁₅H₃₁COO–) và 2 gốc stearoyl (C₁₇H₃₅COO–). Đếm nguyên tử:
- C = 3 (glycerol) + 16 (palmitoyl) + 2 × 18 (stearoyl) = 55
- H = 5 + 31 + 2 × 35 = 106
- O = 6
Vậy X là C₅₅H₁₀₆O₆, không phải C₅₂H₉₆O₆. Con số 1 mol glycerol, 1 mol sodium palmitate và 2 mol sodium stearate thì hoàn toàn hợp lí — tỉ lệ đó đúng với một triglyceride có hai gốc stearat và một gốc palmitat. Sai chỉ nằm ở công thức, đây là bẫy quen thuộc: học sinh thấy tỉ lệ sản phẩm đúng nên vội kết luận cả ý đúng.
Ý d) sai vì cụm “luôn thu được carboxylic acid”. Xà phòng hóa tạo ra muối của acid béo (RCOONa, RCOOK) và glycerol, không phải acid béo tự do. Muốn thu được carboxylic acid phải thủy phân trong môi trường acid rồi tách lấy sản phẩm. Từ “luôn” trong đề cũng là dấu hiệu cảnh báo: chỉ cần một phản ứng trong kiềm cho muối là đủ bác bỏ.
Hệ thống kiến thức liên quan
Chất béo (triglyceride) là ester ba chức của glycerol với acid béo, thường là các acid béo no hoặc không no có 12–24 nguyên tử carbon, mạch không phân nhánh. Ở điều kiện thường, chất béo no là chất rắn (mỡ động vật), chất béo không no là chất lỏng (dầu thực vật).
- Thủy phân trong acid: xúc tác H⁺, đun nóng, thuận nghịch, cho acid béo + glycerol.
- Thủy phân trong kiềm (xà phòng hóa): NaOH/KOH, đun nóng, một chiều, cho muối carboxylate + glycerol. Đây là cơ sở của nghề làm xà phòng và sản xuất glycerol.
- Phản ứng cộng hydrogen (Ni, t°, áp suất) chuyển chất béo lỏng thành rắn, dùng làm bơ thực vật, margarine.
- Phản ứng oxi hóa: nối đôi C=C của gốc acid béo không no bị oxi hóa, gây hiện tượng dầu mỡ bị ôi, khét.
Cách xác định công thức triglyceride từ sản phẩm xà phòng hóa: số mol glycerol luôn bằng số mol triglyceride; mỗi muối ứng với một gốc acyl; cộng số nguyên tử C của ba gốc acyl rồi cộng thêm 3 carbon của khung glycerol là ra số C trong phân tử. Công thức của triglyceride luôn có dạng CₙH₂ₙ₋ₖO₆, với k phụ thuộc số liên kết π trong các gốc acyl.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện nhanh
Gói gọn trong hai câu: “acid thì thuận nghịch, kiềm thì một chiều” và “kiềm cho muối, acid cho acid”. Hai câu này xử lí được phần lớn câu hỏi đúng/sai về thủy phân chất béo.
Khi gặp dạng đọc sản phẩm đoán chất, hãy làm theo thứ tự: đếm số mol glycerol (bằng số mol chất béo) → đọc tên và số mol từng muối để biết gốc acyl → cộng carbon để kiểm tra công thức phân tử. Bước kiểm tra công thức hay bị bỏ qua nhất, và đó cũng chính là chỗ đề gài bẫy ở ý c).

