Phân loại sóng ngang và sóng dọc: Đáp án, giải thích

Câu hỏi: Có hai loại sóng: sóng dọc và sóng ngang. Sóng trong đó các phần tử của môi trường dao động theo phương vuông góc với phương truyền sóng gọi là sóng ngang. Sóng trong đó các phần tử của môi trường dao động theo phương trùng với phương truyền sóng gọi là sóng dọc. Xét tính đúng, sai của bốn phát biểu đầu về sóng. Tiếp đó, xét bốn phát biểu về dao động tắt dần.

  • a) Để phân loại sóng ngang và sóng dọc, người ta dựa vào tốc độ truyền sóng và bước sóng.
  • b) Sóng trên dây đàn guitar được gảy là sóng ngang.
  • c) Tần số của một sóng âm có bước sóng 0,25 m truyền qua một tấm thép với tốc độ 5060 m/s là 10,2 × 10³ Hz.
  • d) Sóng trên một lò xo với đầu lò xo có thể di chuyển tới lui dọc theo chiều dài của lò xo là sóng dọc.
  • a) Dao động tắt dần có vận tốc giảm dần theo thời gian.
  • b) Dao động tắt dần có cơ năng giảm dần theo thời gian.
  • c) Dao động tắt dần có biên độ giảm dần theo thời gian.
  • d) Dao động tắt dần có động năng giảm dần theo thời gian.

Đáp án đúng là b, d ở phần sóng; a, b, c, d ở phần dao động tắt dần, theo đáp án gốc. Sóng ngang và sóng dọc được phân biệt bằng phương dao động so với phương truyền sóng. Riêng ở phần dao động tắt dần, đáp án gốc cần được hiểu thận trọng: vận tốc và động năng tức thời không giảm liên tục.

Đề bài về sóng ngang, sóng dọc và các phát biểu về dao động tắt dần

Vì sao các phát biểu b, d về sóng đúng?

Sóng trên dây đàn guitar khi dây được gảy là sóng ngang: phần tử dây chuyển động theo phương vuông góc với chiều sóng lan truyền dọc dây. Điều quyết định cách gọi không phải hình dạng của dây, mà là quan hệ giữa phương dao động và phương truyền sóng.

Với lò xo được kéo đẩy dọc theo chiều dài, các vòng lò xo dao động tới lui cùng phương với chiều truyền của vùng nén, giãn. Vì thế, phát biểu d mô tả sóng dọc. Hai ví dụ này đối chiếu trực tiếp với định nghĩa đã cho trong đề.

Vì sao các phát biểu còn lại về sóng sai?

  • Phát biểu a sai: Tốc độ truyền sóng và bước sóng không phải căn cứ để phân loại sóng ngang, sóng dọc. Cần so sánh phương dao động của phần tử môi trường với phương truyền sóng: vuông góc là sóng ngang, cùng phương là sóng dọc.
  • Phát biểu c sai: Theo hệ thức f = v/λ, ta có f = 5060/0,25 = 20 240 Hz = 20,24 kHz, không phải 10,2 × 10³ Hz. Khi thay số, cần giữ đúng đơn vị: tốc độ tính bằng m/s và bước sóng tính bằng m thì tần số thu được tính bằng Hz.

Hiểu thế nào về các phát biểu dao động tắt dần?

Dao động tắt dần có biên độ giảm dần theo thời gian vì hệ mất dần cơ năng, thường do lực cản hoặc ma sát. Do đó, b và c là hai phát biểu đúng, nêu lần lượt sự giảm cơ năng và dấu hiệu đặc trưng của dao động tắt dần.

Đáp án gốc cũng chọn a và d, nhưng nếu hiểu «vận tốc» và «động năng» là giá trị tức thời, hai phát biểu này không đúng một cách tổng quát. Trong từng chu kì, vật vẫn đổi chiều, tốc độ có lúc tăng từ 0; động năng cũng có lúc tăng từ 0 khi vật đi từ biên về vị trí cân bằng. Điều giảm dần theo quá trình tắt dần là biên độ dao động và cơ năng, không phải mọi giá trị vận tốc hay động năng tại từng thời điểm. Đây là điểm cần lưu ý khi sử dụng đáp án gốc.

Cách nhận diện nhanh

Với câu hỏi phân loại sóng, hãy xác định hai mũi tên: một chỉ hướng phần tử môi trường dao động, một chỉ hướng sóng truyền. Hai hướng vuông góc ứng với sóng ngang; hai hướng cùng phương ứng với sóng dọc. Với dao động tắt dần, hãy ưu tiên dấu hiệu biên độ giảm dần và phân biệt đại lượng giảm theo xu hướng chung với đại lượng biến thiên trong từng chu kì.

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *