Đồng thau là hợp kim của đồng và kẽm: đáp án 60,0% chi tiết

Câu hỏi: Đồng thau là hợp kim của đồng và kẽm. Phản ứng sau đây có thể được sử dụng để xác định lượng đồng trong một mẫu đồng thau:

2Cu²⁺(aq) + 4I⁻(aq) → 2CuI(s) + I₂(aq)

Quy trình được thực hiện như sau:

  • Hòa tan 1,50 g mẫu đồng thau trên trong sulfuric acid đặc, rồi pha loãng với nước được dung dịch Cu²⁺;
  • Thêm dung dịch I⁻ đến dư;
  • Thêm dần dung dịch S₂O₃²⁻ 0,50 M để phản ứng với iodine theo phản ứng sau: I₂(aq) + 2S₂O₃²⁻(aq) → 2I⁻(aq) + S₄O₆²⁻(aq).

Thể tích dung dịch S₂O₃²⁻ cần dùng để phản ứng trên xảy ra vừa đủ là 28,35 mL. Phần trăm khối lượng của đồng trong mẫu đồng thau trên là a%. Giá trị của a bằng bao nhiêu? (kết quả làm tròn đến hàng phần mười)

Đáp án đúng là 60,0. Lượng I₂ sinh ra khi Cu²⁺ oxi hóa I⁻ đúng bằng lượng I₂ bị S₂O₃²⁻ chuẩn độ, nên từ 28,35 mL dung dịch S₂O₃²⁻ 0,50 M tính ngược được số mol Cu trong mẫu đồng thau là hợp kim của đồng và kẽm, rồi quy ra phần trăm khối lượng.

Đề bài tính phần trăm khối lượng đồng trong mẫu đồng thau bằng phương pháp chuẩn độ iodine với dung dịch thiosunfat

Vì sao đáp án là 60,0%

Bài toán chạy theo một chuỗi hai phản ứng nối tiếp: Cu²⁺ tạo I₂, rồi I₂ bị S₂O₃²⁻ khử hết. Vì lượng I₂ ở bước sau chính là lượng I₂ sinh ra ở bước trước, ta đi ngược từ dữ kiện chuẩn độ về số mol đồng.

  1. Tính số mol S₂O₃²⁻ đã dùng. n(S₂O₃²⁻) = C × V = 0,50 mol/L × 28,35 mL × (1 L / 1000 mL) = 0,014175 mol.

  2. Tính số mol I₂ theo phản ứng chuẩn độ. Phương trình I₂(aq) + 2S₂O₃²⁻(aq) → 2I⁻(aq) + S₄O₆²⁻(aq) cho tỉ lệ mol I₂ : S₂O₃²⁻ = 1 : 2. Vậy n(I₂) = 0,014175 / 2 = 0,0070875 mol.

  3. Tính số mol Cu²⁺ theo phản ứng oxi hóa I⁻. Phương trình 2Cu²⁺(aq) + 4I⁻(aq) → 2CuI(s) + I₂(aq) cho tỉ lệ mol Cu²⁺ : I₂ = 2 : 1. Vậy n(Cu²⁺) = 2 × 0,0070875 = 0,014175 mol.

  4. Tính khối lượng đồng. m(Cu) = 0,014175 mol × 63,55 g/mol ≈ 0,9008 g (làm tròn 0,900 g).

  5. Tính phần trăm khối lượng. %Cu = (0,9008 / 1,50) × 100% ≈ 60,05%, làm tròn đến hàng phần mười được 60,0%.

Điểm đáng chú ý: hệ số 2 ở bước 2 và bước 3 triệt tiêu nhau, nên thực chất n(Cu²⁺) = n(S₂O₃²⁻). Đây là hệ quả của việc 2 mol Cu²⁺ nhường 2 electron để tạo 1 mol I₂, còn 1 mol I₂ nhận lại đúng 2 electron từ 2 mol S₂O₃²⁻ — bảo toàn electron cho kết quả 1 : 1. Kết quả 60,0% cũng nằm trong khoảng hợp lý của đồng thau thông dụng.

Những lỗi tính thường gặp ở dạng bài này

Đề tự luận không có phương án nhiễu, nhưng các con số sai hay xuất hiện đều xuất phát từ việc lệch tỉ lệ mol hoặc lệch đơn vị.

  • Bỏ qua hệ số 2 ở phản ứng chuẩn độ (coi n(I₂) = n(S₂O₃²⁻)): kết quả tăng gấp đôi thành 120%, vô lí vì vượt 100% — dấu hiệu nhận ra ngay.
  • Nhầm tỉ lệ Cu²⁺ : I₂ = 1 : 1 thay vì 2 : 1: kết quả còn 30,0%, tức chỉ đúng một nửa giá trị thật.
  • Đổi sai đơn vị thể tích (dùng 28,35 thay vì 0,02835 L): kết quả phóng đại lên 1000 lần, dễ loại vì phi thực tế.
  • Lấy nhầm khối lượng: chia cho khối lượng CuI kết tủa hoặc cho khối lượng kẽm thay vì 1,50 g mẫu ban đầu.
  • Tính theo kẽm: Zn²⁺ không oxi hóa được I⁻ trong điều kiện này nên không sinh I₂; mọi phép tính phải quy về đồng.

Lỗi khó phát hiện nhất là lỗi thứ hai, vì 30,0% vẫn là một con số “trông hợp lý” với hợp kim.

Hệ thống kiến thức liên quan

Bài toán là một ví dụ kinh điển của phương pháp iodometry — dùng I⁻ khử chất oxi hóa, rồi chuẩn độ lượng I₂ sinh ra bằng dung dịch thiosunfat.

  • Vai trò của I⁻ dư: đẩy cân bằng về phía tạo I₂ và tạo kết tủa CuI làm giảm nồng độ Cu⁺, nhờ đó phản ứng chạy gần như hoàn toàn. Chính CuI kết tủa (màu trắng ngà) là dấu hiệu trực quan của phản ứng.
  • Chất chỉ thị: hồ tinh bột cho màu xanh đậm với I₂; khi S₂O₃²⁻ vừa khử hết I₂, màu xanh biến mất — đó là điểm kết thúc chuẩn độ.
  • Tỉ lệ mol cần nhớ: 2Cu²⁺ ↔ 1I₂ ↔ 2S₂O₃²⁻, rút gọn còn Cu²⁺ ↔ S₂O₃²⁻.
  • Bản chất hợp kim: đồng thau là hợp kim của đồng và kẽm, hàm lượng đồng thay đổi theo loại (khoảng 55–90% Cu); kẽm chỉ đóng vai trò pha loãng trong phép phân tích này vì Zn²⁺ không phản ứng với I⁻.
  • Bảo toàn electron: tổng mol electron Cu nhường bằng tổng mol electron S₂O₃²⁻ nhận, đây là cách kiểm tra nhanh mọi bước trung gian.

Mẹo nhận diện và ghi nhớ nhanh

Gặp bài “chuẩn độ iodine để xác định kim loại”, hãy viết ngay sơ đồ rút gọn Cu²⁺ ↔ S₂O₃²⁻ rồi mới thay số; như vậy tránh được cả hai bẫy hệ số 2.

Công thức gộp cho dạng này: %Cu = [C(S₂O₃²⁻) × V(L) × 63,55] / m(mẫu) × 100%. Với C = 0,50 M, V = 0,02835 L, m = 1,50 g, bấm một lần ra 60,0%.

Kiểm tra chéo bằng phép tính nhẩm: 0,014 mol Cu × 64 g/mol ≈ 0,9 g, mà mẫu 1,5 g, vậy phần trăm rơi vào khoảng 60% — hợp lý. Nếu kết quả vượt 100% hoặc nhỏ hơn 20%, gần như chắc chắn đã sai tỉ lệ mol hoặc sai đơn vị thể tích.

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *