Gia tốc dao động điều hòa bằng 0 khi nào? Đáp án chi tiết

Câu hỏi: Gia tốc của chất điểm dao động điều hòa bằng 0 khi

  • A. li độ cực đại.
  • B. vận tốc cực đại hoặc cực tiểu.
  • C. vận tốc bằng 0.
  • D. li độ cực tiểu.

Đáp án đúng là B. vận tốc cực đại hoặc cực tiểu. Vì gia tốc của chất điểm dao động điều hòa bằng 0 khi li độ x = 0, tức lúc vật đi qua vị trí cân bằng — đúng thời điểm vận tốc đạt độ lớn lớn nhất, theo chiều dương (cực đại) hoặc chiều âm (cực tiểu).

Câu hỏi trắc nghiệm Vật lý: gia tốc của chất điểm dao động điều hòa bằng 0 khi nào, với bốn phương án về li độ và vận tốc

Vì sao gia tốc bằng 0 khi vận tốc cực đại hoặc cực tiểu

Trong dao động điều hòa, li độ có dạng x = A.cos(ωt + φ). Lấy đạo hàm theo thời gian hai lần, ta được vận tốc v = -ωA.sin(ωt + φ) và gia tốc a = -ω²A.cos(ωt + φ). Hệ thức rút gọn là a = -ω²x, trong đó a là gia tốc, ω là tần số góc, x là li độ.

Từ a = -ω²x, vì ω² luôn dương nên a = 0 khi và chỉ khi x = 0. Vị trí x = 0 chính là vị trí cân bằng. Tại đó vật không còn lệch khỏi gốc tọa độ, lực hồi phục F = -kx = 0, nên gia tốc triệt tiêu.

Cũng tại vị trí cân bằng, vận tốc đạt độ lớn cực đại |v| = ωA: vật đi theo chiều dương thì v = +ωA (cực đại), đi theo chiều âm thì v = -ωA (cực tiểu theo giá trị đại số). Phương án B mô tả đúng cả hai khả năng này, nên là đáp án đầy đủ.

Vì sao các phương án còn lại không đúng

Ba phương án còn lại đều ứng với những vị trí mà gia tốc có độ lớn lớn nhất, không phải bằng 0.

  • A. li độ cực đại (x = +A): thay vào a = -ω²x được a = -ω²A, gia tốc đạt độ lớn cực đại và hướng về phía âm. Không thỏa mãn a = 0.
  • D. li độ cực tiểu (x = -A): tương tự, a = +ω²A, độ lớn cực đại. Chỉ khác A ở chiều vectơ gia tốc.
  • C. vận tốc bằng 0: đây là phương án dễ nhầm nhất. v = 0 xảy ra khi vật ở biên (x = ±A), đúng lúc gia tốc có độ lớn cực đại ω²A. Trực giác đời thường “vật đứng yên thì không có gia tốc” không áp dụng được ở đây: vật chỉ dừng lại tức thời rồi đổi chiều, còn lực hồi phục thì đang lớn nhất.

Lưu ý cách dùng từ: “li độ cực tiểu” theo nghĩa chuẩn của sách giáo khoa là x = -A, không phải x = 0. Nếu hiểu nhầm cụm này thành “li độ nhỏ nhất về độ lớn” thì dễ chọn sai D.

Hệ thống kiến thức liên quan

Ba đại lượng x, v, a của dao động điều hòa biến thiên cùng tần số góc ω nhưng lệch pha nhau: v nhanh pha π/2 so với x, còn a ngược pha với x. Nắm hai vị trí đặc biệt là đủ suy ra phần lớn các câu hỏi trắc nghiệm:

  • Tại vị trí cân bằng (x = 0): vận tốc có độ lớn cực đại v_max = ωA; gia tốc bằng 0; lực hồi phục bằng 0; động năng cực đại, thế năng bằng 0.
  • Tại vị trí biên (x = ±A): vận tốc bằng 0; gia tốc có độ lớn cực đại a_max = ω²A; lực hồi phục cực đại; động năng bằng 0, thế năng cực đại.
  • Hệ thức độc lập với thời gian: A² = x² + v²/ω² và (v/v_max)² + (a/a_max)² = 1.
  • Thời gian ngắn nhất để vật đi từ vị trí cân bằng ra biên là T/4, với T là chu kì dao động.

Những hệ thức này cho phép kiểm tra nhanh một phương án mà không cần viết phương trình dao động.

Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện dạng câu hỏi

Cặp câu đối giúp nhớ ngay: “Biên thì v = 0, a cực đại; cân bằng thì a = 0, v cực đại”. Chỉ cần đọc công thức a = -ω²x là thấy a gắn chặt với x chứ không gắn với v, nên câu hỏi về gia tốc phải quy về li độ trước.

Đề bài thường ra theo cặp đối xứng: “gia tốc bằng 0 khi nào” và “vận tốc bằng 0 khi nào”. Câu thứ nhất ứng với vị trí cân bằng, câu thứ hai ứng với vị trí biên. Gặp phương án “vận tốc bằng 0” trong câu hỏi về gia tốc, gần như chắc chắn đó là phương án nhiễu. Với câu hỏi về độ lớn, nhớ thêm a_max = ω²A và v_max = ωA để loại nhanh các phương án sai đơn vị hoặc sai bậc của ω.

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *