Câu hỏi: Bóc mòn là quá trình các nhân tố ngoại lực (nước chảy, gió, sóng biển, băng hà,…) làm dời chuyển các sản phẩm đã bị phong hoá ra khỏi vị trí ban đầu. Quá trình bóc mòn gồm: bóc mòn do dòng nước (xâm thực), bóc mòn do băng hà (nạo mòn), bóc mòn do gió (thổi mòn hay khoét mòn), bóc mòn do sóng biển (mài mòn),… Chọn đúng hoặc sai cho các nhận định sau:
- a) Bóc mòn xảy ra mạnh trên bề mặt Trái Đất.
- b) Tác nhân của quá trình bóc mòn hoàn toàn do nước chảy.
- c) Ở Việt Nam quá trình bóc mòn chỉ xảy ra ở đồng bằng.
- d) Bóc mòn là một quá trình của nội lực.
Đáp án đúng là: a – Sai; b – Sai; c – Đúng; d – Sai. Bóc mòn là quá trình của ngoại lực với nhiều tác nhân khác nhau, nên b và d sai ngay từ khái niệm; a sai vì mức độ bóc mòn không đồng đều trên bề mặt Trái Đất; c là nhận định duy nhất được tính đúng theo đáp án của đề.

Vì sao c là nhận định đúng?
Theo đáp án của đề, c được tính là Đúng: ở Việt Nam, bóc mòn có diễn ra trên địa hình đồng bằng. Các đồng bằng châu thổ sông Hồng, sông Cửu Long và dải đồng bằng ven biển miền Trung là nơi dòng nước, sóng biển và gió vẫn tiếp tục làm dời chuyển lớp vật liệu đã bị phong hoá, cuốn chúng ra khỏi vị trí ban đầu rồi bồi tụ ở nơi khác.
Cần lưu ý một điểm dễ gây tranh luận: từ “chỉ” trong nhận định khiến câu này rất dễ bị đọc theo nghĩa tuyệt đối, trong khi thực tế bóc mòn còn diễn ra mạnh ở miền núi — nước chảy trên sườn dốc, xâm thực của sông. Đáp án của đề vẫn giữ nguyên như trên; khi gặp lại dạng này, nên đọc kỹ phạm vi của từ “chỉ” và đối chiếu với đáp án đi kèm của đề.
Vì sao a, b, d sai?
Ba nhận định này sai vì chúng lệch khỏi định nghĩa và phạm vi tác động của bóc mòn là quá trình do ngoại lực thực hiện.
- b sai vì tác nhân bóc mòn không chỉ là nước chảy. Nước chảy gây xâm thực; gió gây thổi mòn, khoét mòn (tạo nấm đá, cột đá ở hoang mạc); sóng biển gây mài mòn (tạo hàm ếch, vách biển); băng hà gây nạo mòn (tạo thung lũng hình chữ U). Chỉ cần một phản ví dụ về nấm đá do gió là đủ bác bỏ chữ “hoàn toàn”.
- d sai vì bóc mòn thuộc ngoại lực, không phải nội lực. Nội lực sinh ra bên trong Trái Đất, tạo uốn nếp, đứt gãy, núi lửa, động đất, nâng lên hoặc hạ xuống; ngoại lực mới là lực tác động trên bề mặt và bóc đi vật liệu.
- a sai vì bóc mòn tuy diễn ra trên bề mặt Trái Đất nhưng không “mạnh” đồng đều ở mọi nơi. Quá trình này mạnh ở sườn dốc, vùng khí hậu ẩm ướt và ven biển, yếu ở địa hình bằng phẳng hay hoang mạc khô hạn. Một nhận định mang tính phổ quát như câu a vì thế bị xếp vào nhóm Sai.
Hệ thống kiến thức liên quan
Bóc mòn nằm trong chuỗi tác động liên tục của ngoại lực lên bề mặt đất: phong hoá (phá huỷ đá tại chỗ) → bóc mòn (dời vật liệu đi) → vận chuyển → bồi tụ (lắng đọng tạo địa hình mới). Bốn tác nhân chính của quá trình bóc mòn:
- Nước chảy: xâm thực, tạo thung lũng sông, mương xói.
- Băng hà: nạo mòn, tạo thung lũng hình chữ U và các vịnh hẹp.
- Gió: thổi mòn, khoét mòn, tạo nấm đá, cột đá.
- Sóng biển: mài mòn, tạo hàm ếch, vách biển, bậc thềm sóng vỗ.
Hệ quả chung của bóc mòn là san bằng địa hình cao và cung cấp vật liệu cho quá trình bồi tụ ở nơi thấp. Đây là cặp phạm trù đối lập nhưng gắn bó: nội lực làm địa hình gồ ghề, ngoại lực (trong đó có bóc mòn) làm địa hình mềm mại dần.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện nhanh
Cách nhớ gọn: “bóc mòn là bóc đi, do ngoại lực, trên mặt đất, bốn tác nhân Nước – Gió – Sóng – Băng”. Bốn chữ cái đầu của bốn tác nhân trùng với bốn hướng nhìn trên bản đồ tư duy, dễ dựng lại khi làm bài.
Với dạng câu hỏi Đúng/Sai nhiều ý, hãy soi các cụm từ tuyệt đối như “hoàn toàn”, “chỉ”, “duy nhất”, “mọi nơi”. Phần lớn các bẫy nằm ở đây: “hoàn toàn do nước chảy” là sai vì còn gió, sóng, băng; “là quá trình của nội lực” là sai vì ngược bản chất. Riêng với từ “chỉ”, phải đọc kỹ phạm vi câu và đối chiếu đáp án của đề, vì có trường hợp đáp án vẫn tính đúng như nhận định c ở bài này.

