Câu hỏi: Dây dẫn mang dòng điện có thể tương tác từ với bao nhiêu vật trong các vật sau?
- 1. Điện tích chuyển động.
- 2. Nam châm đứng yên.
- 3. Điện tích đứng yên.
- 4. Nam châm chuyển động.
Đáp án đúng là 3 vật (gồm vật 1, 2 và 4). Xung quanh dòng điện luôn tồn tại từ trường, do đó dây dẫn mang dòng điện không tương tác với điện tích đứng yên mà chỉ tương tác từ với nam châm và điện tích chuyển động.

Căn cứ xác định các vật có tương tác từ với dây dẫn mang dòng điện
Dòng điện bản chất là dòng chuyển động có hướng của các hạt mang điện. Xung quanh dây dẫn mang dòng điện luôn sinh ra một từ trường. Lực từ xuất hiện khi từ trường này tác dụng lên một vật khác cũng có từ tính hoặc mang điện tích chuyển động.
Xét 3 trường hợp xảy ra tương tác từ:
- Điện tích chuyển động (Vật 1): Hạt mang điện chuyển động trong từ trường của dòng điện chịu tác dụng của lực từ (lực Lorentz). Chiều và độ lớn của lực phụ thuộc vào điện tích, vận tốc hạt và cảm ứng từ tại vị trí đó.
- Nam châm đứng yên (Vật 2): Nam châm sở hữu từ trường riêng. Từ trường của dây dẫn mang dòng điện tác dụng lực từ lên nam châm và ngược lại, tạo thành tương tác từ giữa hai vật.
- Nam châm chuyển động (Vật 4): Nam châm dù chuyển động hay đứng yên đều có từ trường, do đó tương tác từ giữa dòng điện và nam châm vẫn luôn tồn tại. Sự chuyển động tương đối giữa chúng còn có thể gây ra hiện tượng cảm ứng điện từ.
Vì có 3 trường hợp thỏa mãn điều kiện xuất hiện lực từ, kết luận số lượng vật tương tác là 3.
Vì sao điện tích đứng yên không chịu tương tác từ?
Điện tích đứng yên (Vật 3) không tạo ra từ trường xung quanh nó mà chỉ sinh ra điện trường tĩnh. Từ trường của dòng điện không tác dụng lực từ lên một điện tích đứng yên do độ lớn lực Lorentz bằng không khi vận tốc triệt tiêu (v = 0).
Mặt khác, dây dẫn kim loại mang dòng điện ở trạng thái trung hòa về điện tích trên toàn bộ chiều dài, không tồn tại điện trường tĩnh ngoài dây để hút hoặc đẩy điện tích đứng yên. Do đó, dây dẫn mang dòng điện không tương tác với điện tích khi điện tích này không chuyển động. Đây là phương án bẫy phổ biến do người học thường nhầm lẫn giữa tác dụng của điện trường tĩnh và từ trường.
Hệ thống kiến thức về tương tác từ và từ trường đều
Tương tác từ là tương tác giữa dòng điện với dòng điện, giữa dòng điện với nam châm, hoặc giữa nam châm với nam châm. Để mô tả trực quan từ trường do các nguồn này tạo ra, vật lý sử dụng khái niệm đường sức từ.
Hình dạng đường sức từ thay đổi tùy theo nguồn sinh ra:
- Xung quanh dòng điện thẳng: Đường sức từ là các đường tròn đồng tâm nằm trong mặt phẳng vuông góc với dây dẫn, có tâm nằm trên dây dẫn.
- Xung quanh nam châm thẳng: Đường sức từ đi ra từ cực Bắc và đi vào cực Nam, là các đường cong khép kín có mật độ dày ở hai đầu cực và thưa dần khi ra xa.
- Trong lòng ống dây mang dòng điện: Các đường sức từ bên trong lòng ống dây hình trụ dài là những đường thẳng song song, cùng chiều và cách đều nhau. Đây là đặc điểm của từ trường đều, nơi độ lớn cảm ứng từ và hướng của từ trường không đổi tại mọi điểm.
- Trong lòng nam châm chữ U: Vùng không gian hẹp giữa hai cực từ cũng xuất hiện các đường sức gần như thẳng, song song và cách đều, biểu thị từ trường xấp xỉ đều.
Cách nhận diện nhanh câu hỏi về tương tác từ
Ghi nhớ nguyên tắc cốt lõi: từ trường chỉ tương tác với nguồn từ (nam châm, dòng điện) hoặc hạt mang điện đang chuyển động. Khi gặp các câu hỏi trắc nghiệm tương tự, hãy áp dụng các bước nhận diện sau:
- Gặp cụm từ “điện tích đứng yên”: loại bỏ ngay lập tức vì điện tích đứng yên không bao giờ chịu tác dụng của lực từ.
- Gặp cụm từ “điện tích chuyển động” hoặc “nam châm”: xác định có tương tác từ.
- Gặp câu hỏi về “đường sức từ thẳng, song song, cùng chiều, cách đều”: chọn ngay vị trí trong lòng ống dây mang dòng điện hoặc giữa hai cực của nam châm chữ U.

