Câu hỏi: Ngoại lực có nguồn gốc từ
- A. bức xạ của Mặt Trời.
- B. lực hút của Trái Đất.
- C. bên trong Trái Đất.
- D. nhân của Trái Đất.
Đáp án đúng là A. bức xạ của Mặt Trời. Ngoại lực có nguồn gốc từ năng lượng bên ngoài Trái Đất, mà nguồn chính là bức xạ Mặt Trời — năng lượng chi phối khí hậu, thời tiết, dòng chảy, gió và sóng. Ba phương án còn lại đều nói về lực sinh ra từ bên trong Trái Đất, tức nội lực.

Vì sao đáp án A đúng
Ngoại lực là các quá trình và lực tác động lên bề mặt Trái Đất, làm biến đổi địa hình và địa mạo. Các quá trình đó gồm phong hóa, xói mòn, vận chuyển và bồi tụ. Điểm chung của chúng là đều tiêu tốn năng lượng đến từ bên ngoài hành tinh, chứ không phải từ lòng đất.
Nguồn năng lượng chính đó là bức xạ Mặt Trời. Mặt Trời đốt nóng bề mặt không đều theo vĩ độ và theo ngày đêm, tạo ra chênh lệch nhiệt độ. Chênh lệch ấy sinh ra gió, bốc hơi nước, mây, mưa, và cùng với lực hút của Mặt Trăng – Mặt Trời sinh ra sóng, thủy triều. Nhiệt độ thay đổi còn làm đá nứt vỡ (phong hóa cơ học), nước và không khí ẩm phản ứng với khoáng vật (phong hóa hóa học). Nước chảy, gió thổi, băng hà trượt mang vật liệu đi (vận chuyển) rồi lắng lại chỗ trũng (bồi tụ). Mọi mắt xích trong chuỗi ấy đều bắt nguồn từ bức xạ Mặt Trời.
Nói cách khác, bức xạ Mặt Trời là “động cơ” của toàn bộ hệ thống ngoại lực, còn các quá trình phong hóa, xói mòn chỉ là cách năng lượng ấy được chuyển hóa thành công cơ học và hóa học trên bề mặt.
Vì sao các phương án còn lại sai
Phương án B — lực hút của Trái Đất — là lực giữ mọi vật, kể cả khí quyển và nước biển, gắn vào hành tinh. Lực này tồn tại thường xuyên nhưng không phải nguồn năng lượng làm phong hóa, bào mòn và vận chuyển vật liệu. Trọng lực chỉ đóng vai trò phụ trợ: nó kéo nước chảy từ cao xuống thấp, kéo vật liệu rơi xuống sườn dốc. Bản thân trọng lực không tạo ra nước chảy hay gió; thiếu bức xạ Mặt Trời thì các quá trình ngoại lực gần như dừng lại.
Phương án C — bên trong Trái Đất — chính là định nghĩa của nội lực. Nội lực sinh ra từ nhiệt bên trong và các dòng đối lưu trong manti, biểu hiện qua hoạt động kiến tạo mảng, động đất, núi lửa, uốn nếp, đứt gãy. Nội lực làm nâng lên, hạ xuống, tạo núi; ngoại lực làm san bằng, bào mòn. Hai lực này tác động ngược chiều nhau, nên C là phương án dễ nhầm nhất vì nó đúng với “nguồn gốc của lực tác động lên bề mặt Trái Đất” nói chung, nhưng sai với riêng khái niệm ngoại lực.
Phương án D — nhân Trái Đất — là bộ phận sâu nhất, nơi sinh nhiệt và duy trì từ trường hành tinh. Đây vẫn là nguồn bên trong, và còn nằm quá sâu để tác động trực tiếp lên địa hình bề mặt. Nhân Trái Đất không tạo ra gió, mưa hay dòng chảy.
Điểm mấu chốt để loại B, C, D: cả ba đều là những gì thuộc về chính Trái Đất, còn ngoại lực phải đến từ ngoài Trái Đất.
Hệ thống kiến thức liên quan
Tác động của nội lực và ngoại lực là hai mặt của quá trình biến đổi địa hình, luôn diễn ra đồng thời nhưng ngược chiều.
- Nội lực: sinh ra từ bên trong Trái Đất; làm nâng lên, hạ xuống, uốn nếp, đứt gãy, gây động đất, núi lửa; xu hướng tạo ra địa hình gồ ghề, chênh lệch cao.
- Ngoại lực: sinh ra từ năng lượng bên ngoài, chủ yếu là bức xạ Mặt Trời; gồm phong hóa, xói mòn, vận chuyển, bồi tụ; xu hướng san bằng, hạ thấp địa hình.
- Các nhân tố ngoại lực cụ thể: nhiệt độ, gió, mưa, dòng nước, sóng biển, thủy triều, băng hà, sinh vật và con người. Tất cả đều vận hành nhờ năng lượng Mặt Trời.
- Kết quả điển hình: đá bị nứt vỡ do thay đổi nhiệt độ; đá vôi bị hòa tan tạo hang động caxtơ; đồng bằng phù sa do sông bồi tụ; cồn cát, đụn cát do gió.
Ngoại lực không đối lập hoàn toàn với trọng lực: trọng lực là điều kiện để vật liệu rơi, trượt, lắng đọng, nhưng năng lượng khởi động chuỗi quá trình vẫn là bức xạ Mặt Trời.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện nhanh
Nhớ theo cặp từ khóa: “ngoại — ngoài — Mặt Trời”, “nội — trong — lòng đất”. Chữ “ngoại” đã hàm ý ở ngoài Trái Đất, nên chỉ cần tìm phương án nói về nguồn năng lượng ngoài hành tinh.
Khi gặp câu hỏi dạng này, loại nhanh mọi phương án chứa “bên trong”, “nhân”, “lực hút của Trái Đất” vì đều thuộc nội lực. Nếu đề hỏi ngược lại — “nội lực có nguồn gốc từ đâu” — đáp án sẽ là nguồn năng lượng bên trong Trái Đất, thường gắn với sự phân hủy các chất phóng xạ và dòng đối lưu trong manti.

