Câu hỏi: Thủy phân hoàn toàn hỗn hợp triolein và tripalmitin trong dung dịch NaOH, thu được sản phẩm gồm
- A. 1 muối và 1 alcohol.
- B. 2 muối và 2 alcohol.
- C. 1 muối và 2 alcohol.
- D. 2 muối và 1 alcohol.
Đáp án đúng là D. 2 muối và 1 alcohol. Thủy phân hoàn toàn hỗn hợp triolein và tripalmitin trong dung dịch NaOH là phản ứng xà phòng hóa, cho natri oleat, natri palmitat và glixerol — tức hai muối nhưng chỉ một alcohol.

Vì sao đáp án D đúng
Triolein và tripalmitin đều là triglixerit — este ba chức của glixerol với axit béo. Khi đun với dung dịch NaOH, mỗi phân tử este bị thủy phân hoàn toàn theo phản ứng xà phòng hóa, cắt cả ba liên kết este và giải phóng glixerol.
Triolein là este của glixerol với axit oleic C₁₇H₃₃COOH (axit béo không no, có một nối đôi C=C trong gốc hiđrocacbon):
(C₁₇H₃₃COO)₃C₃H₅ + 3NaOH → 3C₁₇H₃₃COONa + C₃H₅(OH)₃
Tripalmitin là este của glixerol với axit palmitic C₁₅H₃₁COOH (axit béo no):
(C₁₅H₃₁COO)₃C₃H₅ + 3NaOH → 3C₁₅H₃₁COONa + C₃H₅(OH)₃
Hai phản ứng cho hai muối khác nhau là natri oleat và natri palmitat, nhưng phần ancol của cả hai este đều là glixerol C₃H₅(OH)₃. Vì vậy sản phẩm gồm 2 muối và 1 alcohol, khớp phương án D. Điểm mấu chốt là số muối phụ thuộc số loại axit béo, còn số alcohol phụ thuộc số loại ancol tạo este — ở đây chỉ có một loại ancol duy nhất.
Vì sao các phương án còn lại sai
Phương án A sai vì bỏ sót một muối: hỗn hợp đầu có hai triglixerit khác gốc axit nên không thể chỉ tạo một muối. Nếu đề chỉ cho một chất béo duy nhất thì mới có 1 muối.
Phương án B sai ở chỗ nhân đôi số alcohol. Hai este khác nhau nhưng cùng sinh ra glixerol, không sinh ra hai ancol khác nhau. Đây là phương án dễ nhầm nhất vì người học hay máy móc đếm “hai chất béo → hai ancol”.
Phương án C đảo ngược hoàn toàn cấu trúc sản phẩm: thực tế là 2 muối và 1 alcohol, không phải 1 muối và 2 alcohol. Lỗi này thường xuất phát từ việc nhớ nhầm rằng mỗi chất béo cho một ancol riêng.
Hệ thống kiến thức về phản ứng xà phòng hóa chất béo
Phản ứng thủy phân este trong môi trường kiềm gọi là phản ứng xà phòng hóa; với triglixerit, sản phẩm luôn gồm muối của axit béo (thành phần chính của xà phòng) và glixerol.
- Một triglixerit bất kỳ + 3NaOH → 3RCOONa + C₃H₅(OH)₃. Tỉ lệ mol este : NaOH = 1 : 3.
- Số loại muối bằng số loại gốc axit béo có trong hỗn hợp chất béo.
- Số loại alcohol luôn bằng 1 (glixerol), dù hỗn hợp có bao nhiêu triglixerit khác nhau.
- Xà phòng hóa tripanmitin cho natri palmitat C₁₅H₃₁COONa; xà phòng hóa triolein cho natri oleat C₁₇H₃₃COONa.
- Khối lượng muối thu được tính theo bảo toàn khối lượng: m chất béo + m NaOH = m muối + m glixerol.
Phản ứng xà phòng hóa khác phản ứng thủy phân trong môi trường axit ở chỗ: trong axit thu được axit béo tự do và glixerol, còn trong kiềm thu được muối và glixerol.
Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện nhanh
Nhìn hỗn hợp chất béo và đếm số loại gốc axit béo, rồi gán số alcohol bằng 1. Với hỗn hợp triolein và tripalmitin: hai gốc axit khác nhau → 2 muối; glixerol chung → 1 alcohol, chọn ngay phương án “2 muối và 1 alcohol”.
Mẹo nhớ câu chữ: “bao nhiêu axit béo, bấy nhiêu muối; glixerol chỉ một”. Khi gặp câu hỏi xà phòng hóa tripanmitin hay bất kỳ triglixerit đơn lẻ nào, kết quả luôn là 1 muối và 1 alcohol; chỉ khi hỗn hợp có từ hai loại gốc axit trở lên thì số muối mới tăng lên.
