Câu hỏi: Khi xà phòng hoá tristearin thu được sản phẩm là
- A. C₁₇H₃₅COONa và C₃H₅(OH)₃.
- B. C₁₅H₃₁COOH và C₃H₅(OH)₃.
- C. C₁₇H₃₅COOH và C₃H₅(OH)₃.
- D. C₁₅H₃₁COONa và C₂H₅OH.
Đáp án đúng là A. C₁₇H₃₅COONa và C₃H₅(OH)₃. Tristearin là trieste của glixerol với axit stearic; khi xà phòng hóa tristearin bằng NaOH, sản phẩm gồm muối natri stearat và glixerol.

Vì sao đáp án A đúng
Tristearin có công thức (C₁₇H₃₅COO)₃C₃H₅, là trieste tạo bởi glixerol C₃H₅(OH)₃ và ba gốc axit stearic C₁₇H₃₅COOH. Xà phòng hóa là phản ứng thủy phân este trong môi trường kiềm, trong đó liên kết este –COO– bị cắt bởi ion OH⁻, nhóm –OH quay về ancol và phần axit chuyển thành muối.
Phương trình phản ứng:
(C₁₇H₃₅COO)₃C₃H₅ + 3NaOH → 3C₁₇H₃₅COONa + C₃H₅(OH)₃
Một phân tử tristearin phản ứng với ba phân tử NaOH vì có ba nhóm chức este. Sản phẩm gồm natri stearat C₁₇H₃₅COONa (thành phần chính của xà phòng) và glixerol C₃H₅(OH)₃. Đây chính là nội dung phương án A: đúng cả gốc axit C₁₇, đúng dạng muối natri và đúng ancol là glixerol ba chức.
Vì sao các phương án còn lại sai
Phương án B sai ở gốc axit: C₁₅H₃₁ là gốc của axit panmitic (có trong tripanmitin), không phải axit stearic. Ngoài ra B còn ghi dạng axit tự do C₁₅H₃₁COOH, trong khi môi trường kiềm thì sản phẩm phải là muối.
Phương án C giữ đúng gốc C₁₇H₃₅ nhưng sai dạng sản phẩm: xà phòng hóa chạy trong NaOH nên thu được muối C₁₇H₃₅COONa, không phải axit C₁₇H₃₅COOH. Đây là phương án dễ nhầm nhất, vì chỉ lệch một chữ “Na” ở đuôi công thức. Muốn có axit stearic phải thủy phân trong môi trường axit rồi tách riêng.
Phương án D sai cả hai chỗ: gốc C₁₅H₃₁ là của axit panmitic, còn C₂H₅OH là etanol – ancol hai cacbon, không thể là sản phẩm của một triglixerit. Thủy phân este của glixerol luôn cho glixerol C₃H₅(OH)₃, chất có ba nhóm –OH.
Hệ thống kiến thức về phản ứng xà phòng hóa
Xà phòng hóa là phản ứng thủy phân este trong môi trường kiềm (NaOH hoặc KOH), đun nóng, tạo muối của axit hữu cơ và ancol. Với triglixerit (chất béo), phản ứng này là cơ sở của quá trình sản xuất xà phòng và glixerol trong công nghiệp.
- Chất béo là trieste của glixerol với các axit béo, thường là axit stearic C₁₇H₃₅COOH (no), axit panmitic C₁₅H₃₁COOH (no), axit oleic C₁₇H₃₃COOH (không no, một nối đôi).
- Tristearin (C₁₇H₃₅COO)₃C₃H₅ là chất béo no, tồn tại ở trạng thái rắn, có trong mỡ động vật.
- Tripanmitin (C₁₅H₃₁COO)₃C₃H₅ và triolein (C₁₇H₃₃COO)₃C₃H₅ là các triglixerit khác thường gặp; triolein là chất béo không no, trạng thái lỏng.
- Dùng NaOH thu được muối natri (xà phòng rắn); dùng KOH thu được muối kali (xà phòng mềm, dùng cho xà phòng lỏng).
- Nếu thủy phân chất béo trong môi trường axit (H⁺, đun nóng) thì sản phẩm là axit béo tự do và glixerol — khác với xà phòng hóa.
Hiểu rõ bản chất “cắt liên kết este bằng OH⁻” giúp xác định sản phẩm mà không cần học thuộc từng phản ứng riêng lẻ.
Mẹo nhận diện nhanh dạng câu hỏi này
Đọc tên chất trước tiên: tiền tố “tri-” báo hiệu este ba chức của glixerol, nên sản phẩm luôn có C₃H₅(OH)₃ — loại ngay mọi phương án chứa ancol khác như C₂H₅OH. Sau đó xét đuôi tên: “stearin” ứng với axit stearic C₁₇H₃₅, “panmitin” ứng với C₁₅H₃₁, “olein” ứng với C₁₇H₃₃.
Cuối cùng xét môi trường: đề ghi “xà phòng hoá” nghĩa là có kiềm, sản phẩm phải là muối –COONa (hoặc –COOK), không phải axit –COOH. Ghép ba bước: ancol glixerol + đúng gốc axit + dạng muối, chỉ còn một phương án thỏa mãn.
