Gia tốc trong dao động điều hòa biến đổi thế nào? Đáp án

Câu hỏi: Trong dao động điều hoà, gia tốc biến đổi như thế nào so với vận tốc?

  • A. cùng pha với vận tốc.
  • B. sớm pha 90° so với vận tốc.
  • C. ngược pha với vận tốc.
  • D. trễ pha 90° so với vận tốc.

Đáp án đúng là B. sớm pha 90° so với vận tốc. Gia tốc là đạo hàm bậc nhất của vận tốc theo thời gian, nên trong dao động điều hòa, gia tốc biến đổi sớm pha π/2 (tức 90°) so với vận tốc. Đây là hệ quả trực tiếp của việc lấy đạo hàm hai lần li độ.

Câu hỏi trắc nghiệm về sự biến đổi pha của gia tốc so với vận tốc trong dao động điều hòa

Vì sao gia tốc sớm pha 90° so với vận tốc

Căn cứ nằm ở chỗ vận tốc và gia tốc đều được suy ra từ li độ bằng phép đạo hàm, và mỗi lần đạo hàm một hàm cosin lại làm pha tăng thêm π/2.

Xét phương trình dao động điều hòa của vật: x = Acos(ωt + φ), trong đó A là biên độ, ω là tần số góc, t là thời gian và φ là pha ban đầu.

Vận tốc là đạo hàm của li độ theo thời gian:

v = dx/dt = −Aωsin(ωt + φ) = Aωcos(ωt + φ + π/2).

Gia tốc là đạo hàm của vận tốc theo thời gian, tức đạo hàm bậc hai của li độ:

a = dv/dt = −Aω²cos(ωt + φ) = Aω²cos(ωt + φ + π).

So sánh hai pha: pha của vận tốc là (ωt + φ + π/2), pha của gia tốc là (ωt + φ + π). Hiệu số pha bằng π − π/2 = π/2, tức 90°. Vì pha của gia tốc lớn hơn nên gia tốc sớm pha 90° so với vận tốc, đúng như phương án B. Cũng từ hai biểu thức trên, gia tốc ngược pha 180° với li độ và luôn hướng về vị trí cân bằng, còn vận tốc sớm pha 90° so với li độ.

Vì sao các phương án còn lại sai

Ba phương án A, C, D đều mô tả sai lệch pha giữa gia tốc và vận tốc, mỗi phương án ứng với một kiểu nhầm khác nhau.

  • A. cùng pha với vận tốc: sai vì hai đại lượng này không đạt cực trị cùng lúc. Nếu cùng pha thì khi vận tốc cực đại, gia tốc cũng phải cực đại; thực tế lúc vận tốc cực đại (vật qua vị trí cân bằng) thì gia tốc bằng 0.
  • C. ngược pha với vận tốc: đây là phương án dễ nhầm nhất, vì gia tốc đúng là ngược pha với li độ. Người học hay gán nhầm tính chất “ngược pha” của cặp li độ – gia tốc sang cặp vận tốc – gia tốc. Nếu ngược pha thì khi vận tốc cực đại, gia tốc phải cực tiểu (theo biên độ), trong khi thực tế gia tốc triệt tiêu.
  • D. trễ pha 90° so với vận tốc: sai về dấu của độ lệch pha. Trễ pha 90° là mô tả đúng của vận tốc so với gia tốc, không phải chiều ngược lại; đảo chiều quan hệ pha sẽ dẫn tới kết luận sai khi xét thời điểm vật đi qua vị trí biên.

Hệ thống kiến thức liên quan

Mấu chốt của dạng bài này là nắm chuỗi quan hệ pha giữa ba đại lượng li độ, vận tốc, gia tốc. Dao động điều hòa mô tả được bằng hàm sin hoặc cosin, và các đạo hàm của vị trí chính là vận tốc, gia tốc.

  • Li độ x và vận tốc v: v sớm pha π/2 so với x; x và v vuông pha nên (x/A)² + (v/(Aω))² = 1.
  • Li độ x và gia tốc a: a ngược pha π so với x, với hệ thức a = −ω²x; a luôn hướng về vị trí cân bằng.
  • Vận tốc v và gia tốc a: a sớm pha π/2 so với v; v và a vuông pha nên (v/(Aω))² + (a/(Aω²))² = 1.
  • Hệ quả về giá trị: khi vận tốc đạt cực đại v = ωA thì gia tốc bằng 0 (vật ở vị trí cân bằng); khi vận tốc bằng 0 thì gia tốc đạt độ lớn cực đại ω²A (vật ở vị trí biên).

Chính sự lệch pha này giải thích vì sao đồ thị vận tốc – thời gian và gia tốc – thời gian là hai đường hình sin lệch nhau đúng một phần tư chu kỳ.

Mẹo ghi nhớ và cách nhận diện nhanh

Nhớ theo thứ tự “x → v → a”: mỗi bước tiến thêm 90°. Li độ đi trước, vận tốc sớm hơn li độ 90°, gia tốc sớm hơn vận tốc 90° và do đó ngược pha với li độ.

Cách kiểm tra nhanh bằng một thời điểm cụ thể: chọn lúc vật ở vị trí cân bằng, khi đó vận tốc cực đại còn gia tốc bằng 0. Cặp giá trị này chỉ tương thích với quan hệ vuông pha, loại ngay các phương án “cùng pha” và “ngược pha”. Với câu hỏi về pha, luôn xác định đại lượng nào là đạo hàm của đại lượng nào: đạo hàm bậc nhất của vận tốc là gia tốc, nên gia tốc luôn đi trước vận tốc một phần tư chu kỳ.

Để lại một bình luận

Email của bạn sẽ không được hiển thị công khai. Các trường bắt buộc được đánh dấu *